Trí Tuệ Xúc Cảm

Emotional Intelligence (1995), Daniel Goleman

Trí tuệ xúc cảm là một trong những cuốn sách bán chạy nhất thế giới với hơn 5 triệu bản được bán ra và được dịch sang 40 thứ tiếng khác nhau. Cuốn sách đưa ra lời giải thích về tầm quan trọng của cảm xúc trong cuộc sống, cách thức chúng tác động, đồng thời cung cấp lời khuyên thiết thực để cải thiện trí tuệ cảm xúc.

Cuốn sách này dành cho:

  • Những ai đang băn khoăn liệu chỉ số IQ có quyết định thành công;
  • Những ai ao ước trở thành nhà lãnh đạo kiệt xuất;
  • Những ai muốn phát triển tối đa năng lực bản thân.

Tác giả là ai?

Daniel Goleman là một nhà tâm lý học, đồng thời là một cây viết tài năng. Xuyên suốt cuộc đời cống hiến cho sự nghiệp, ông nhận được rất nhiều giải thưởng, trong đó bao gồm Giải thưởng Thành tựu Trọn đời do Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ trao tặng và hai lần được đề cử Giải Pulitzer danh giá. Các tác phẩm của ông bao hàm đa dạng chủ đề từ thiền định tới sinh thái học. Tuy nhiên, ông thường tập trung chủ yếu vào sự hài hoà, tương quan giữa cảm xúc, năng lực làm việc và lãnh đạo.

Giới thiệu chung

Một số người cho rằng cảm xúc chỉ đóng vai trò quan trọng trong những tình huống lãng mạn hoặc trong những cuộc chiến đấu anh hùng mang tính dân tộc, toàn thể. Nhưng có một sự thật không thể chối bỏ: cảm xúc xuất hiện ở mọi nơi. Chúng định hình nên các quyết định, giúp ta có cái nhìn rộng mở, thấu hiểu hơn về thế giới, và chúng vô cùng cần thiết trong các mối quan hệ của cuộc sống.

Thông qua cuốn Trí tuệ xúc cảm, Daniel Goleman phác thảo bản chất của trí thông minh cảm xúc và giải thích chi tiết tác động to lớn của nó lên nhiều khía cạnh của cuộc sống. Cuốn sách cũng mô tả cách thức trí tuệ xúc cảm phát triển và làm thế nào để cải thiện năng lực này. Trí tuệ xúc cảm của Daniel Goleman đưa ra cái nhìn mới so với cách tiếp cận tập trung thái quá vào lý trí mà trước đây đã từng thắng thế trong ngành tâm lý học.

Nếu coi việc đọc cuốn sách này như đang tham gia một lớp học, bạn sẽ được truyền đạt ba bài học lớn:

  1. Trí tuệ xúc cảm (EI) là gì?
  2. Tại sao EI lại vô cùng quan trọng và cần thiết?
  3. Làm thế nào để rèn luyện EI?

Bạn đã sẵn sàng cho một buổi học “đầy cảm xúc” chưa? Và, lớp học bắt đầu!

Bài học số 1: Trí tuệ xúc cảm (EI) là gì?

Trí tuệ xúc cảm (viết tắt là EI) bao gồm hai phần: khả năng tự nhận biết cảm xúc và tự điều chỉnh cảm xúc.

Bàn về yếu tố thứ nhất: khả năng tự nhận biết cảm xúc, nghĩa là bạn có thể phát hiện và “dán nhãn” cho những cảm xúc của chính mình.

Ví dụ, khi một đứa trẻ học nói, trước tiên chúng phải được cung cấp một lượng từ vựng nhất định; nếu con bạn nổi cáu vì bạn không cho nó ăn kẹo trước bữa ăn, nó sẽ cảm thấy tồi tệ nhưng không thể nói cho bạn biết chính xác trạng thái đó là gì, chỉ đến khi bạn giải thích cho đứa trẻ hiểu và gọi tên cảm xúc đó là “tức giận”.

Yếu tố thứ hai là khả năng tự điều chỉnh cảm xúc.

Đối với người trưởng thành khi nhận thức đạt đến trình độ cao hơn, có thể nhận biết cảm xúc ở đa cấp độ thì việc lựa chọn cách phản hồi phù hợp là thiết yếu.

Tự điều chỉnh cảm xúc hoạt động theo quá trình sau: 

Một kích thích bất kì (ví dụ như đột nhiên có tiếng nổ lớn) sẽ kích hoạt phần não cảm xúc. Trung khu vận hành cảm xúc nhìn nhận đó như một mối đe dọa và phản ứng bằng cách đặt bạn vào trạng thái cảnh giác. Trong khi phần não cảm xúc đang rung chuông báo động khắp cơ thể, phần não lý trí sẽ thực hiện quá trình kiểm tra, đánh giá lại sự việc xảy ra. Khi nhận thấy thực sự không có hiểm nguy nào, nó sẽ “hạ hoả” phần não cảm xúc và cả cơ thể. Bạn sẽ bình tĩnh trở lại và tiếp tục công việc đang dang dở.

Cả hai đặc tính này đều phụ thuộc vào sự phối hợp nhịp nhàng giữa phần não lí trí và phần não cảm xúc trong não bộ. Cách ta nghĩ và cách ta cảm nhận có liên quan mật thiết với nhau. Nguyên nhân là do phần não lý trí – nơi bạn phát triển năng lực tư duy lý trí – và phần não cảm xúc, nơi khởi nguồn mọi cảm xúc, được kết nối với nhau bởi các dây thần kinh. EI phụ thuộc vào các kết nối này – bất kì tổn thương nào xảy ra ở mạng lưới thần kinh có thể gây suy giảm EI. 

Bằng chứng được tìm thấy ở một bệnh nhân sau khi phẫu thuật cắt bỏ một phần thuỳ não để lấy khối u đã rơi vào trạng thái vô thức về xúc cảm. Ca phẫu thuật đã cắt bỏ sự liên hệ giữa não trái và não phải khiến anh ta suy nghĩ giống như một cái máy, mất đi năng lực cảm nhận của mình.  

“Năng lực xúc cảm là một siêu năng lực (meta – ability): nó quyết định việc chúng ta khai thác thế mạnh của mình, kể cả trí tuệ hiệu quả như thế nào.”

Bài học số 2: Tại sao EI lại vô cùng quan trọng và cần thiết?

Đâu là chìa khoá dẫn đến một cuộc đời thành đạt, viên mãn?

Có thể bạn nghĩ đó là chỉ số IQ cao – những người thông minh nhất sẽ có nhiều cơ hội sống hạnh phúc nhất. Tuy nhiên, EQ (chỉ số cảm xúc) cũng có vai trò quan trọng ngang IQ trên con đường dẫn đến vinh quang. Bằng chứng cho thấy những người có EQ cao có khả năng thành công nhiều hơn.

Nhờ trí tuệ xúc cảm, bạn có thể quản lý cảm xúc của mình tốt hơn, không để chúng lấn át. Ví dụ, ở các trường học, những học sinh, sinh viên có khả năng kiểm soát cảm xúc tốt thường đạt điểm số cao, thậm chí vượt cả những bạn cùng lứa thông minh hơn. Với EI, họ biết cách hoàn thành bài tập về nhà dù không hứng thú với môn học, biết khi nào cần phát biểu, khi nào cần im lặng khi ở trên lớp…

Thêm vào đó, EI còn thúc đẩy khả năng giao tiếp xã hội bằng cách đặt bản thân mình vào địa vị người khác. Trải nghiệm cảm xúc trong một tình huống nhất định sẽ giúp bạn thấu hiểu cảm giác của người khác trong hoàn cảnh tương tự. EI cũng giúp bạn khám phá cảm xúc của mọi người nhờ phân tích các dấu hiệu phi ngôn từ của họ. 

Do đó, EQ cao đem lại nhiều lợi ích trong công việc. Những nhà quản lý, nhà lãnh đạo thành thạo kĩ năng xã hội thường có khả năng thuyết phục mọi người tốt hơn, dành được sự tin yêu và quý trọng.

Sức khỏe của bạn cũng phụ thuộc đáng kể vào EI. Điều này có thể kiểm chứng thông qua stress. Khi trải qua giai đoạn áp lực, trái tim của ta phải chịu sức ép lớn do huyết áp tăng cao, làm gia tăng nguy cơ mắc chứng nhồi máu cơ tim. Không những vậy, stress còn làm suy giảm hệ miễn dịch – nghiên cứu đã chứng minh những người thường xuyên chịu áp lực có nguy cơ nhiễm cảm cao hơn người bình thường.

Do đó, nếu bạn sở hữu trí tuệ cảm xúc càng cao thì việc giảm thiểu stress sẽ càng trở nên dễ dàng hơn và điều này sẽ ngăn ngừa phần lớn các căn bệnh phổ biến, đời sống trở nên mạnh khỏe, lành mạnh hơn.

Mặt khác, bạn đã nghe về “Thử thách chiếc kẹo dẻo” (The Marshmallow Challenge) bao giờ chưa – đó là một thí nghiệm được thực hiện để kiểm tra khả năng kiềm chế bản năng của con người. Trong thí nghiệm, các em bé 4 tuổi được đưa cho một chiếc kẹo dẻo và được bảo rằng: nếu sau khi chờ đợi một lúc em sẽ được thưởng hai cái kẹo, còn nếu không chờ được sẽ được thưởng một cái ngay tức khắc. Thí nghiệm này cho phép thăm dò tâm lý trẻ nhỏ. Sự lựa chọn của đứa trẻ không chỉ phản ánh tính cách mà cả tương lai của nó sẽ ra sao. Kết quả là nhiều năm sau, những em có thể kiểm soát ham muốn của mình từ khi còn nhỏ được phát hiện có học lực tốt hơn cũng như thành công hơn trong xã hội. Bởi vậy, tương lai của xã hội phụ thuộc vào trí tuệ xúc cảm của những đứa trẻ.

“Bất cứ ai cũng có thể trở nên giận dữ – đó là điều rất dễ xảy ra. Tuy nhiên, để giận đúng người, với mức độ thích hợp, đúng thời điểm, vì những lý do chính đáng và biểu lộ sự tức giận đúng cách – lại là điều không dễ.”– ARISTOTLE

Bài học số 3: Làm thế nào để rèn luyện EI?

Chà, trí tuệ xúc cảm thật là cần thiết, nhưng liệu có cách nào để tôi gia tăng nó không?

Câu trả lời là có, và sau đây là ba cách cực kỳ thú vị và thiết thực giúp bạn đạt được điều đó:

  1. Đối thoại nội tâm;
  2. Bắt chước ngôn ngữ cơ thể của người khác;
  3. Thuyết phục bản thân rằng thất bại này có thể thay đổi.

Bài tập thứ nhất là “Tự tranh luận”, nghĩa là tiến hành một cuộc “đối thoại nội tâm” nhằm xem xét một vấn đề, đương đầu với khó khăn, qua đó thúc đẩy khả năng tự nhận biết và tự điều chỉnh, củng cố ứng xử của mình.

Ví dụ, bạn thân nhất của bạn kể cho mọi người về vấn đề hôn nhân của cô ấy, nhưng chỉ có mình bạn không biết chuyện. Điều này làm bạn bực mình, tủi thân. Nhưng việc tự đối thoại có thể giúp bạn giải quyết vấn đề này. Bạn có thể tự hỏi: “Tại sao tôi cảm thấy khó chịu? Bởi vì cô bạn thân bỏ rơi tôi sao?” Bây giờ, sau khi xác định được cảm xúc và nguyên nhân gây ra nó, đây là lúc bạn hạn chế lại cảm xúc này. Bạn có thể tự nói với bản thân: “Mình bị cho ra rìa có thể là do cô ấy biết mình đang trong giai đoạn công việc bận rộn nên không muốn làm phiền.” Với cách nhìn nhận như vậy, bạn sẽ cảm thấy dễ chịu, thoải mái hơn nhiều.

Bài tập thứ hai – bắt chước hành động của người khác – sẽ góp phần cải thiện khả năng đồng cảm của bạn. Cách này thực sự hữu ích bởi những cử chỉ không chỉ phản ánh cảm xúc – chúng còn tạo ra cảm xúc. Ví dụ, nhờ bắt chước tư thế thư giãn của một người, bạn có thể tạo ra cảm giác thư giãn trong mình. 

Và bài tập thứ ba sẽ nâng cao khả năng tự tạo động lực, đồng thời giúp bạn trở nên tích cực hơn. Những người sống tích cực luôn cố gắng bởi họ tin rằng hành động của mình sẽ tạo nên thay đổi, do đó thành công hay tìm đến họ. Điều này dựa trên cách họ giải thích cho thất bại: những điều tồi tệ chỉ là tạm thời và bắt nguồn từ một thứ mà bản thân mình có thể thay đổi, mình sẽ không dễ dàng bỏ cuộc như vậy, mình sẽ tiếp tục cố gắng và cải thiện kết quả vào lần tới. 

Tóm lại, thông điệp của cuốn sách là:
Những cảm xúc của ta là vô cùng quan trọng bởi chúng có vai trò định hướng và thúc đẩy ta hành động. Tuy nhiên đôi khi cảm xúc khiến ta hành động phi lí trí. Đó là lí do tại sao chúng ta cần trí tuệ xúc cảm. EI tập hợp các kĩ năng giúp bạn nhận thức và quản lý cảm xúc không chỉ riêng mình mà cả những người khác. EI chính là nhân tố cần thiết để sống một cuộc đời hạnh phúc viên mãn.

Gợi ý sách cùng chủ đề: 

Thông minh cảm xúc thế kỷ 21, Travis Bradberry và Jean Greaves

Trí tuệ xúc cảm – Ứng dụng trong công việc, Daniel Goleman 

Đánh thức con người phi thường trong bạn, Anthony Robbins