Nghệ Thuật Học Tập

The Art of Learning, Josh Waitzkin

Nghệ thuật học tập (2007) cung cấp cho người đọc những kiến thức căn bản nhất để cải thiện hiệu suất tinh thần. Trong cuốn sách, tác giả chủ yếu đề cập tới kinh nghiệm của ông qua sự nghiệp làm kiện tướng và luyện tập võ thuật, qua đó cho người đọc thấy được những phương thức mà ta có thể áp dụng để “ép buộc” não bộ hoạt động mạnh mẽ hơn, nhanh hơn và hiệu quả hơn. 

Đối tượng hướng tới

Từ những chuyên gia đang có mong muốn cải thiện hiệu suất làm việc trong lĩnh vực của họ cho tới những công nhân cần thích ứng tốt hơn với môi trường áp lực hoặc bất kỳ ai có mối quan tâm tới vấn đề tâm lý đều là đối tượng mà Nghệ thuật học tập hướng tới.

Sơ lược về tác giả

Josh Waitzkin là đại kiện tướng cờ vua với 8 lần vô địch toàn thế giới, cùng với đó là hàng chục các danh hiệu vô địch võ thuật khác. Ông thường tổ chức những buổi diễn thuyết về hiệu suất tinh thần và là chủ tịch của một tổ chức phi lợi nhuận mang chính tên ông. Tổ chức này chủ yếu tài trợ cho các sự kiện giáo dục để nâng cao tối đa tiềm năng của lớp sinh viên trẻ. 

Để chiến thắng, trước hết hãy tập thua

Một điều hiển nhiên là trong chúng ta chẳng có ai thích làm kẻ thua cuộc. Bất kể là trong một ván tennis, một cuộc thi tài để được thăng chức hay đơn giản là một ván cờ, thua không phải là điều một người bình thường hướng tới. Nhưng liệu chúng ta có nên cho rằng thua cuộc đôi khi không tiêu cực tới mức chúng ta vẫn nghĩ?

Sự thật là, thất bại cũng có mặt tốt. Đó là bài học đầu tiên mà Josh học được năm 10 tuổi khi ông tham gia vào giải cờ vua dành cho người lớn. Khởi đầu mùa đấu với nhiều trận thua khiến ông nản lòng. Và rồi, ông tự nhìn lại quá trình mình đã thi đấu và tự hỏi: “Mình tệ như thế thật sao?” Rồi Josh nhận ra, ông thua tại vì sự thiếu tập trung. Ở giải đấu cho người lớn, độ dài ván cờ theo luật dài gấp đôi giải dành cho thiếu niên. Ở độ tuổi lên 10, Josh hoàn toàn chưa có đủ kinh nghiệm và độ rắn rỏi để bì kịp với sự tập trung cao độ của các đối thủ lớn tuổi hơn. Thua trận khiến ông nhận ra sức bền chính là điểm yếu duy nhất của mình và từ đó Josh tập trung để cải thiện nó. 

Nếu bạn muốn cải thiện hiệu quả công việc của bạn, bạn phải luôn đối đầu với những đối thủ mạnh hơn. Đầu tư vào thất bại chính là thu lại cơ hội để học hỏi và cải thiện. Không quan trọng lĩnh vực chuyên môn của bạn là gì, bài học này đúng với cả trẻ nhỏ. 

Ngày nay, giáo viên và các bậc cha mẹ tin rằng, các cuộc thi có tác động xấu tới con nhỏ, nhưng điều ngược lại mới đúng: một số lượng cuộc thi vừa đủ sẽ trang bị cho chúng những hành trang cần thiết để đối mặt với khó khăn sau này trong cuộc sống. Vậy bao nhiêu cuộc thi mới là đủ? Có một cách để trả lời câu hỏi này là cố gắng đạt được các mục tiêu ngắn hạn trước để vươn tới mục tiêu dài hạn, khi đó ta sẽ biết bao nhiêu là đủ.

Quá trình học hỏi sẽ luôn mang lại sự tổn thương

Tài năng thiên bẩm sẽ mang bạn đi rất xa, nhưng muốn trở thành người giỏi nhất bạn phải luôn luôn sẵn sàng học hỏi. Tức là bạn sẽ phải đối mặt với những lỗi lầm và các yếu tố khiến bạn tổn thương. Nghe có vẻ nản chí nhưng đó là một phần tất yếu trong quá trình học hỏi.

Trong giai đoạn tiếp nhận cái mới, hầu như chúng ta luôn cảm thấy yếu đuối, kiệt sức và tuyệt vọng cả về mặt tinh thần lẫn thể chất. Một võ sĩ quyền anh với cánh tay phải chắc khỏe nhưng tay trái lại yếu chắc chắn sẽ ăn hàng tá các cú đấm và trải qua chuỗi những trận đấu khó khăn trong khi anh ta tập cách sử dụng tay trái một cách hiệu quả hơn.

Dẫu biết đi lên từ thực tế, sai lầm và sự tiến triển từ từ là khó khăn nên mỗi chúng ta phải chắc chắn rằng không bao giờ được nghi ngờ bản thân. Nếu điều đó xảy ra, nó sẽ làm ta trượt dốc, khiến ta tự mắng nhiếc bản thân vì tất cả những lỗi lầm dù là nhỏ nhất. Và từ đó, khả năng vươn tới mục tiêu của ta dần dần đắm chìm xuống biển sâu. 

May mắn thay, có một cách để chấm dứt cái vòng hằn học luẩn quẩn ấy, hãy lùi lại một bước mỗi khi bạn mắc sai lầm. Nếu có bất kỳ điều gì bất ổn xảy ra trong quá trình rèn luyện và thực hành, trước hết hãy giữ cho đầu óc bạn được sáng suốt và minh mẫn. Mỗi người đều có cách riêng để làm điều đó, từ hít thật sâu, ngâm mặt vào nước lạnh hay chạy thật nhanh cho hết cả sân bóng đá! Dù với bạn nó có hiệu quả hay không thì mỗi chúng ta đều cần có một bí quyết của riêng mình để giữ cho nguồn năng lượng tích cực luôn tuôn trào. 

Luôn bám sát và tăng cường học tập

Trong tất cả những người truyền động lực và tài năng trên toàn thế giới, chỉ một số ít trong họ làm nên những điều to lớn. Tại sao? Thật không may, rất nhiều người chệch bước khỏi con đường vươn tới thành công chỉ sau một sai lầm nào đó. Đây là cách tiếp cận học tập nên tránh.

Khi bạn nhìn nhận trí thông minh, kĩ năng và tài năng của mình như một thực thể có thể thay đổi được thì thành công hay thất bại dường như là kết quả của lượng thực thể mà bạn có. Điều này làm bạn nản lòng rất nhanh khi đối mặt với những khó khăn trong cuộc sống, vì khi đó bạn tin rằng nếu như không vượt qua được chướng ngại vật lần một, bạn sẽ không có đủ khả năng để vượt qua chúng lần tiếp theo.

Tóm lại, cách tiếp cận thực thể làm bạn có cái nhìn rất sai lệch về khái niệm học tập thực sự. Nếu bạn muốn rút kinh nghiệm từ chính những sai phạm và thiếu sót không thể tránh khỏi trong quá trình rèn luyện, bạn phải phát triển cách tiếp cận tăng cường.

Sử dụng phương pháp phát triển tăng cường kết hợp với lao động chăm chỉ cho phép ta nắm bắt tất cả những khái niệm và kỹ năng. Tại một lớp học tiểu học ở Mỹ, giáo viên giao cho học sinh các bài toàn rất dễ để tìm ra sự khác biệt giữa hai phương pháp tiếp cận này. Cả lớp giải quyết rất nhanh và tiến đến những bài toán khó tới mức mà không ai có thể giải được. Khi đó, những đứa trẻ với cách tiếp cận thực thể nản chí rất nhanh còn nhóm tiếp cận tăng cường lại tỏ ra vô cùng thích thú. 

Cuối cùng, lượt thứ ba, giáo viên lại đưa cả lớp quay trở lại những bài toán dễ. Nhóm tiếp cận tăng cường một lần nữa thể hiện sự vượt trội hơn, ngược lại, nhóm tiếp cận thực thể không thể giải được bài tập này do mất đi niềm tin vào bản thân.  

Luyện tập biến những kĩ năng thành phản xạ

Hầu hết chúng ta đều nghĩ rằng, tốc độ và độ dẻo giai không tưởng của một võ sư là điều không thể đạt được. Nhưng có thật thế không? Những võ sư này đơn giản chỉ luyện tập, luyện tập và luyện tập hàng ngày tới mức họ đạt tới cảnh giới thi đấu bằng trực giác. Bạn cũng có thể làm được, nhưng làm như thế nào mới là quan trọng?

Người đời vẫn nói, luyện tập mang lại sự hoàn hảo. Từ hình mẫu tới chiến thuật tới kĩ thuật đều có thể trở nên tự nhiên và trở thành trí tuệ bản năng của bạn nếu như bạn rèn luyện và áp dụng đủ. Ví dụ, tất cả những ai mới tập chơi cờ đều thấy rằng mỗi quân cờ đều có vô vàn cách đánh đổi – con Hậu đôi khi lại bằng ba con tốt.

Đầu tiên, các kỳ thủ sẽ tính toán nước đi trong đầu, nhưng càng lên cao họ sẽ không làm thế nữa. Tới một mức độ nào đó, những thứ tưởng chừng như máy móc dần trở thành trực giác và phản xạ. Cuộc chơi chỉ thực sự thú vị khi các tổ hợp nước đi ăn vào máu của bạn. Những kỳ thủ có kỹ năng và kinh nghiệm áp dụng chiến thuật rất điêu luyện với những thay đổi vô cùng nhỏ để khiến đối thủ bối rối và từ đó dành lợi thế. Lợi ích lớn nhất của việc luyện tập trực giác là giải phóng tâm trí. Khi bạn không cần phải nhớ các mô hình chiến thuật cần được triển khai như thế nào, bạn có thể dành tâm trí để tập trung vào những chi tiết nhỏ hơn.

Bị làm phiền chính là cơ hội tốt để rèn luyện sự kiên cường

Hãy thử tưởng tượng: Bạn đang rất tập trung thì chuông điện thoại reo hoặc con cái bạn chạy vào phòng chơi với bạn hoặc người yêu bạn hỏi bạn một câu hỏi rất quan trọng với cô ấy. Bạn có thấy khó chịu không?

Khi bạn phản ứng với việc bị làm phiền bằng thái độ khó chịu, căng thẳng hoặc giận dữ nghĩa là bạn đang ở trong vùng tiêu cực. Trong hoàn cảnh đó, bạn chỉ muốn thế giới đáp ứng mong muốn của bạn. Nhưng thế giới không vận hành theo cách đó! Bạn phải học cách ứng biến với những tình huống thậm chí nằm ngoài sức tưởng tượng của con người.

Bằng cách bước vào vùng tích cực, bạn sẽ đối mặt và chấp nhận những khó khăn dù chúng có gây nản chí tới mức nào. Cùng với đó, vùng tích cực giúp bạn trở nên kiên cường và cứng rắn hơn. 

Ví dụ, một kỳ thủ thua ván cờ quan trọng nhất của cả mùa giải vì một bài hát văng vằng trong đầu anh ta. Bài hát làm anh ta xao nhãng. Dưới áp lực căng thẳng của cuộc chơi, chỉ một chi tiết nhỏ cũng có thể ảnh hưởng tới khả năng tập trung tối thượng của kỳ thủ, làm giảm khả năng tính toán của anh ta. Nhận ra vấn đề của mình, anh ta bắt đầu nghe nhạc khi chơi cờ tại nhà. Nhưng thay vì làm ngơ giai điệu bài hát, kỳ thủ đó lại nhẩm theo. Việc hát khi đấu cờ tăng cường sự tập trung lên gấp bội.

Học tập cũng cần phải nghỉ ngơi

Chúng ta đều biết, một giấc ngủ sâu là yếu tố sống còn giúp ta đạt phong độ đỉnh cao. Nhưng nhiều học sinh, sinh viên chấp nhận đánh đổi khoảng thời gian quý giá ấy để học đêm. Hãy bỏ đi!

Nghỉ ngơi không đủ dẫn đến chuỗi suy nghĩ không hiệu quả, không chính xác lặp đi lặp lại. Trí óc của chúng ta chỉ có thể tập trung vào một điều duy nhất trong khoảng thời gian giới hạn nhất định. Sau khi nghỉ ngơi, tâm trí sẽ được thanh lọc và tập trung tốt hơn. 

Những người hoạt động với hiệu suất cao có thể phục hồi toàn bộ sức mạnh trí óc chỉ sau một khoảng thời gian nghỉ ngơi ngắn, đôi khi chỉ cần một phút thả lỏng giữa mỗi hiệp của ván cờ. Các nhà tâm lý học tại viện nghiên cứu Hành Vi Con Người (HPI) chỉ ra rằng luyện tập nghỉ ngơi trong khoảng thời gian ngắn là yếu tố quyết định dẫn tới hiệu suất làm việc tăng cao. 

Vậy làm thế nào để luyện tập phục hồi tâm trí? Phương pháp mà cuốn sách mang tới là “Khoảng cách tim mạch”. Có nghĩa là bạn sẽ làm việc với cường độ cao kết hợp với nghỉ giải lao ngắn liên tục. HPI nhận thấy rằng phương pháp này giúp bạn xả stress rất nhanh và phục hồi trí óc hiệu quả. Như việc đạp xe liên tục để tăng nhịp tim, sau đó giảm tốc dần dần để nhịp tim trở về bình thường rồi lại tăng đốc. Cứ lặp đi lặp lại. 

Càng làm nhiều, khoảng thời gian bạn cần để tăng nhịp tim càng dài hơn và giảm nhịp tim thì ngắn hơn. Luyện tập với cường độ cao và đều đặn sẽ gia tăng sức bền của bạn, giúp bạn thư giãn hiệu quả hơn khi cần.

Lập thời gian biểu để vào ZONE

Theo định nghĩa của tâm lý học, ZONE là một trạng thái tâm lý mà ở đó, toàn bộ hành động của bạn sẽ bị nhấn chìm trong dòng năng lượng cảm xúc. Bạn toàn âm toàn ý tập trung vào những gì bạn làm. Khoảng thời gian vào ZONE là khi hiệu suất làm việc của bạn đạt cực đại.

Bạn có gặp khó khăn gì khi vào ZONE? Bạn có cảm thấy bị xao nhãng khi tham gia một cuộc họp hoặc đối mặt với deadline? Có bao giờ bạn ước chỉ với một công tắc, bạn có thể ra vào ZONE tùy thích?

Tin tốt là: điều nay cũng phải là không thể. Bằng cách thiết lập và luyện tập theo thời gian biểu, bạn có thể đạt tới hiệu suất làm việc cao nhất. Hãy nghĩ tới giây phút mà bạn hoàn toàn 100% cảm nhận được sự tập trung thuần khiết, giây phút mà mọi thứ xung quanh không còn tồn tại. 

Lấy ví dụ về việc thi bơi. Hãy thử lập ra thời gian biểu ngắn với 5 bước: ăn nhẹ, tập hít thở trong 15 phút và thư giãn, kéo dãn cơ bắp trong 10 phút và nghe bài hát yêu thích của bạn. Sau đó xuống bơi, bạn sẽ thấy sự khác biệt!

Nếu lặp đi lặp lại quá trình này, bạn sẽ tạo được một mối liên kết giữa thời gian biểu khởi động trước khi bơi và hiệu suất thi đấu của bạn. Cho tới khi quá trình này trở nên hoàn toàn tự nhiên với bạn, hãy thử áp dụng nó vào công việc, cuộc họp. Với một chút thay đổi như bữa ăn nhẹ thành một bữa sáng lớn, các khoảng thời gian kéo dãn, suy nghĩ giảm xuống còn vài phút và nghe nhạc trên quãng đường từ nhà tới công ty. 

Đôi lời của tôi với bạn đọc

Bất kỳ ai cũng có thể đạt hiệu suất hoạt động cao nếu như có lối suy nghĩ đúng, tính kiên trì, sự tận tụy và chiến thuật. Sử dụng những phương pháp tâm lý khác nhau, bạn có thể vận dụng hết khả năng để tập trung và thư giãn. Vào ZONE hoặc ra khỏi nó mỗi khi bạn cần là điều vô cùng đơn giản. 

Một số cuốn sách cùng thể loại

The Surrender Experiment, Michael A. Singer

Why We Work, Barry Schwartz

Will It Make the Boat Go Faster?, Ben Hunt-Davis and Harriet Beveridge

Superforecasting, Philip E. Tetlock and Dan Gardner