Hành Động Khác Thường

Out of Character, David DeSteno and Piercarlo Valdesolo

Khi đọc Hành động khác thường, độc giả sẽ thấy rằng tính cách con người không chỉ đơn thuần phân thành hai kiểu thiện và ác. Qua những thí nghiệm tâm lý, bản tóm tắt này sẽ chứng minh rằng những đặc điểm tính cách mà chúng ta nghĩ là cố định thực chất lại có thể bị ảnh hưởng bởi những sự việc bên ngoài.

Cuốn sách này sẽ mang lại lợi ích tối đa cho

  • Sinh viên chuyên ngành tâm lý học và triết học;
  • Những ai hứng thú với hành vi của con người.

Đôi dòng về tác giả

David DeSteno là giáo sư tâm lý học tại Đại học Northeastern, đồng thời là giám đốc phòng thí nghiệm cảm xúc xã hội. Những đóng góp của ông đã được tôn vinh tại tờ báo The New York Times và Scientific American nổi tiếng.

Piercarlo Valdesolo là giáo sư tâm lý học tại Đại học Claremont McKenna. Những công trình nghiên cứu của ông được công nhận trên tờ The New York Times, Newsweek và nhiều đầu báo khác.

Chương 1. Giá trị lớn nhất cuốn sách mang lại: Lý do đằng sau phần “quỷ dữ” trong mỗi “vị thần”.

Con người luôn thích sắp xếp đồ đạc ngăn nắp trong những chiếc hộp nhỏ, đây cũng chính là cách mà chúng ta nhìn nhận mọi người xung quanh. Sau khi quan sát hành động của người khác, ta kết luận rằng họ là người xấu, kẻ say xỉn hay một con bạc.

Tuy nhiên, bản tóm tắt này sẽ chỉ cho bạn thấy, suy nghĩ rằng mỗi người có một kiểu tính cách cố định là sai lầm. Trong từng trường hợp khác nhau, chúng ta đều có thể trở thành một con người hoàn toàn khác. Rất nhiều thí nghiệm tâm lý đã chứng minh rằng quan điểm và hành động của con người đôi khi bị ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau.

Trong những chương tiếp theo, bạn đọc sẽ có được thông tin về:

  • Bài học tính cách từ loài kiến và châu chấu
  • Tại sao phụ nữ nên tin tưởng vào khứu giác của mình hơn
  • Cách mà một dáng điệu tốt tạo nên điều kì diệu cho địa vị xã hội của bạn.

Chương 2. Tính cách là sản phẩm của những cuộc đấu tranh nội tâm không ngừng.

Bạn đã từng tò mò về nguồn gốc của tính cách? Thực chất nó là một từ Hy Lạp cổ nói đến những đặc điểm không thể phai mờ được in trên đồng xu để phân biệt chúng. Tuy nhiên, bản chất của tính cách lại hoàn toàn không phải là thứ gì đó cố định hay vĩnh viễn. Vì vậy nếu ai đó có những hành động khác lạ thì chỉ là họ đang thể hiện một phần bản chất thật của mình mà thôi.

Thực tế, tính cách khá linh hoạt, việc mọi người hành động khác nhau trong từng thời điểm là chuyện rất phổ biến vì trong mỗi chúng ta đều có hai phần thiện và ác. Sự phân chia này được miêu tả như là cuộc đấu tranh giữa hai ý kiến đối lập trong tâm trí con người: một bên là thế lực thiên thần còn một bên là ác quỷ. Trong mỗi người sẽ luôn có một thế lực mạnh mẽ hơn phần còn lại, đây chính là thứ dẫn lối hành động của chúng ta.

Tuy nhiên, cuộc đấu tranh giữa thiện và ác luôn rất khó giải quyết vì ba lí do sau:

Đầu tiên, chúng ta thường nghĩ rằng trong mỗi người chỉ có một thế lực tốt hoặc xấu. Thực tế, những yếu tố ảnh hưởng đến hành vi thường có rất nhiều sắc thái khác nhau.

Thứ hai, việc lựa chọn giữa “thiện” hay “ác” không phải là điều dễ dàng.

Cuối cùng, những sự kiện bên ngoài ảnh hưởng rất nhiều đến suy nghĩ và hành động của con người.

Câu chuyện về kiến và châu chấu, một truyền thuyết được kể bởi người kể chuyện thần thoại Hy Lạp cổ Aesop sẽ là một phép ẩn dụ phù hợp cho cuộc chiến nội tâm của con người. Loài kiến luôn suy nghĩ theo hướng lâu dài, chúng bận rộn chuẩn bị cho mùa đông trong khi châu chấu vẫn mải mê hát ca, chơi đùa mà không hề lo lắng gì.

Hai cách tư duy trong câu truyện này miêu tả một cách chính xác cuộc đấu tranh nội tâm của con người. Một bên là những ham muốn tạm thời như đi dự tiệc, còn một bên là những kế hoạch dài hạn như thức đêm học bài. Nói một cách khách quan, thành tựu trong tương lai sẽ kéo theo những tiềm ẩn to lớn khác. Ví dụ, nếu bạn tiếp kiệm tiền, nó sẽ ngày một nhiều lên nhưng liệu rằng bạn có sống đủ lâu để tận hưởng nó? Vì vậy, hai mặt thiện và ác đều tồn tại trong mỗi chúng ta với vai trò quan trọng ngang nhau.

Chương 3. Ranh giới giữa đạo đức giả và phẩm hạnh thực sự mong manh hơn bạn tưởng rất nhiều. 

Khi còn nhỏ chúng ta đã được dạy phải xây dựng nhân cách thực sự, còn đạo đức giả là không tốt. Thực tế, sự phân chia này lại quá giản đơn!

Bởi lẽ, đạo đức giả không hoàn toàn phá hỏng phẩm hạnh nếu bạn điều chỉnh nó cho phù hợp với nhu cầu của mình. 

Quan điểm trên có thể được chứng minh thông qua một thí nghiệm tâm lý. Hai nhóm người tham gia được giao cho 2 nhiệm vụ, một cái đơn giản, thú vị trong khi nhiệm vụ còn lại rất phức tạp và buồn tẻ. Mỗi nhóm sẽ được lựa chọn nhiệm vụ cho đội mình và cả đội bạn. Mặc dù được tung đồng xu để quyết định nếu thấy phân vân,  nhưng cuối cùng cả 2 nhóm đều tự chọn nhiệm vụ đơn giản hơn cho đội mình.

Sau đó, khi được yêu cầu đánh giá hành động của mình từ mức “không công bằng” đến “công bằng”, họ tự xếp mình ở giữa. Tuy nhiên, khi đánh giá người khác với hành động tương tự, ngay lập tức họ xếp vào loại “không công bằng”.

Cả đạo đức giả và phẩm hạnh thực sự đều rất phức tạp. Bởi vì không có phương pháp hoàn hảo nào để đưa ra được những quyết định có đạo đức nên dù là suy nghĩ logic hay hành động theo trực giác đều có thể dẫn đến sai lầm.

Ví dụ, một thí nghiệm khác hỏi 2 nhóm người rằng liệu họ có đẩy một người đàn ông xuống cầu để giúp 3 người khác không bị ô tô đâm không?  Trước đó, một nhóm sẽ được xem hài kịch tạp kỹ, nhóm còn lại sẽ xem phim tài liệu nghiêm túc. Kết quả là nhóm đầu tiên có xu hướng trả lời “có” bởi trạng thái cảm xúc của họ đã thay đổi. Họ cảm thấy tinh thần thoải mái và cởi mở hơn, vì vậy việc đưa ra quyết định cũng bớt phần nghiêm trọng. Bên cạnh sự nhạy cảm với các tác động bên ngoài, chuẩn mực đạo đức của chúng ta cũng thay đổi khá linh hoạt theo những cách rất bất ngờ.

Chương 4. Ngay cả những người tận tâm nhất cũng có thể bị ham muốn đánh gục.

Bạn đã tìm thấy người bạn đời của mình hay chưa? Thậm chí nếu đã có rồi thì điều đó cũng không thể ngăn cản việc bạn suy nghĩ và hành động theo ham muốn của mình. Bởi vì nó hiện hữu trong tất cả mọi người, nhưng tình yêu lại là một câu chuyện khác. Thực tế, nó bao gồm cả những định nghĩa rõ ràng. Plato từng nói rằng ban đầu loài người có 2 đầu, 4 chi, sau đó thì được chúa trời chia đôi ra. Vì vậy, con người luôn đi kiếm tìm một nửa còn thiếu của mình, nhưng làm thế nào để có thể tìm ra nó?

Mặt khác, ham muốn chỉ đơn thuần là sự thu hút thể xác, đồng thời cũng là điểm khởi đầu cho những mối quan hệ. Tuy nhiên, khá bất ngờ rằng những đặc điểm ta thấy nó thu hút thực tế lại không mấy liên quan đến bản chất con người ta. Chúng chỉ là những đặc điểm cơ thể biểu hiện cho khả năng truyền những gen khỏe mạnh. Ví dụ, cơ thể cân đối là một biểu hiển cho khả năng sinh sản tốt. Vì vậy, sự ham muốn của chúng ta với người khác chủ yếu là do bản năng sinh tồn.

Rất ít ai có thể chống cự lại khi sự ham muốn này trỗi dậy. Ví dụ, trong một thí nghiệm, một số người phụ nữ được ngửi mùi áo phông chưa giặt của đàn ông. Kết quả là, những ai đang trong thời kỳ rụng trứng bị thu hút bởi những người đàn ông có mùi hương tương tự. Trong khi đó, những phụ nữ còn lại thấy hứng thú với đặc điểm hình thể mà biểu hiện cho một mối quan hệ lâu dài. Vì vậy, cuộc đấu tranh giữa tình yêu và ham muốn là một cuộc chiến không có điểm dừng bị điều khiển bởi hooc-môn.

Bên cạnh đó, không ai có thể ngăn sự ghen tuông điều khiển hành động của mình theo hướng tiêu cực. Những nghiên cứu đã chỉ ra rằng khi con người lên cơn ghen tuông, họ thậm chí sẽ chọn trừng phạt đối thủ của mình bằng cách bắt người kia uống nước sốt cay.

Chương 5. Niềm tự hào sẽ trở thành thứ tiêu cực nếu bạn không dùng chính năng lực của mình để đạt được nó.

Theo Kinh thánh, sự tự hào là một trong “7 điều tội lỗi của con người”, nhưng thực tế nó lại không xấu đến mức đó. Niềm tự hào không chỉ khiến con người làm việc chăm chỉ hơn mà còn giúp họ củng cố địa vị xã hội. Nếu cảm thấy tự hào về công việc của mình, bạn sẽ có nhiều động lực hơn để trở nên vượt trội trong lĩnh vực đó. Hơn nữa, những người tự hào về bản thân thường có khả năng làm chủ những thử thách trong cuộc sống. Ví dụ, điều khiến bạn làm việc chăm chỉ hơn không phải là kết quả cao, mà chính là sự công nhận từ người khác cho kết quả ấy.

Bên cạnh sự quan tâm của những người xung quanh, chúng ta cũng có thể xây dựng niềm tự hào bằng cách nhìn vào những cố gắng của bản thân. Ví dụ, bạn đã từng nghe ai đó nói rằng nhờ lòng tự hào mà họ trở nên tự tin và tràn đầy năng lượng? Nghiên cứu đã chỉ ra rằng những người có dáng đứng thẳng và cởi mở thường có lòng tự hào rất lớn. Thực tế, dáng điệu của con người liên quan đến trạng thái tinh thần, sức khỏe của họ. Một nghiên cứu khác cũng đã chứng minh rằng, trong một nhóm người thì ai được nhiều nhận xét tích cực nhất sẽ là người có tiếng nói nhất.

Tuy nhiên, niềm tự hào cũng ẩn chứa cả những tiêu cực. Mọi người gọi nó là sự “ngạo mạn”, song nó cũng không hoàn toàn xấu. Thực tế, những người tự tin thái quá đôi khi rất đáng ghét là do họ đòi hỏi được công nhận trong khi không tự mình cố gắng để đạt được nó. Đó là sự ngạo mạn, nhưng đôi lúc nó cũng đóng vai trò như một sự bảo vệ cần thiết.

Ví dụ, sau khủng hoảng tài chính năm 2007, rất nhiều người chơi chứng khoán thất nghiệp vẫn tiếp tục đến New York hàng ngày như “lãnh đạo của Starbucks”, dùng Starbucks và Wifi miễn phí như thể đây là chỗ làm việc của họ. Trong trường hợp này, sự ngạo mạn giúp họ bảo toàn được địa vị xã hội và giá trị của bản thân mình.

Chương 6. Việc đối xử với người khác nhân ái hay độc ác liên quan rất nhiều đến cách bạn nhìn nhận về họ.

Bạn có biết rằng ranh giới giữa sự độc ác và nhân ái thực tế khá mỏng manh? Hãy cũng xem xét trường hợp ở Bờ biển Ngà từ năm 2002 đến 2007, nơi xảy ra cuộc nội chiến giữa miền Bắc và Nam. Cuộc chiến tranh này chỉ tạm ngừng duy nhất vào thời điểm hai bên đối lập cùng cổ vũ cho trận đấu World Cup của đội bóng nước nhà. Sau khi trận đấu kết thúc, cuộc chiến lại tiếp tục diễn ra.

Tại sao với từng người chúng ta lại có cách đối xử khác nhau? Nguyên nhân lớn nhất nằm ở cách chúng ta cảm nhận sự tương đồng giữa người khác với bản thân mình. Qua những bài học rút ra từ ví dụ Bờ biển Ngà, có thể nhận thấy rằng khi tập trung quanh đội bóng của đất nước, thì cả hai phe đều mong muốn hợp thành “chúng ta” thay vì “chúng tôi” và “họ”.

Thực tế, con người luôn đánh giá mọi người xung quanh thông qua những đặc điểm hình thể thông thường. Đặc biệt, chúng ta có xu hướng muốn giúp đỡ những người có nhiều điểm tương đồng với bản thân mình.

Vậy khi nào ta thấy những người xung quanh khác mình? Đó là khi ta đối xử với họ một cách bạo lực và tàn ác. Trong mỗi người đều có một giọng nói mạnh mẽ, nó bảo rằng ta phải chăm sóc bản thân mình, đừng dại dột cho người ăn xin vài đồng xu lẻ vì chúng ta khác họ. Nó thậm chí còn nói rằng những hành động độc ác với người khác chính là cách để giúp họ vượt qua nỗi đau. Đây chính là những gì Đức quốc xã đã làm khi họ coi người Do Thái như sâu bọ, là những đồ vật có thể tùy ý sử dụng hay vứt bỏ.

Thật may mắn vì vẫn có một cách để tránh lối suy nghĩ tiêu cực này. Hãy tiếp xúc với nhiều kiểu người nhất có thể, bạn sẽ ngạc nhiên trước sự phát triển của bản tính cộng đồng trong tâm trí mình.

Chương 7. Cảm giác biết ơn sẽ ảnh hưởng đến suy nghĩ và niềm tin của con người.

Bạn đã từng nhận ra rằng chỉ một hành động nhỏ của người khác cũng có thể thay đổi hoàn toàn cách suy nghĩ và hành động của bạn? Cảm giác biết ơn sẽ khiến mọi người sẵn lòng giúp đỡ người khác khi cần.

Trong một thí nghiệm, ban đầu những người tham gia được yêu cầu làm một bài thi nhàm chán trên máy tính, sau đó màn hình đột ngột mất hết dữ liệu. Tiếp theo sẽ có một người giấu mặt giúp họ khôi phục lại thông tin. Những người tham gia sau đó đều thể hiện cảm giác biết ơn dù không hề biết người đã giúp mình là ai. Sau thí nghiệm đó, họ sẵn lòng giúp đỡ nếu có ai đó cần. Tuy nhiên, nếu những người giấu mặt đó tiết lộ tên tuổi, thì những người tham gia sẽ chỉ biết ơn duy nhất người đã giúp mình mà thôi.

Những nghiên cứu đã chỉ ra rằng lòng biết ơn có thể xây dựng lên niềm tin. Ví dụ, trong một thí nghiệm, những người tham gia được chia thành từng cặp và được trao cho món đồ lưu niệm trị giá 1$. Nếu họ tặng món đồ đó cho người còn lại, trị giá món đồ sẽ tăng thành 2$. Chiến lược sáng suốt nhất cho người chơi là trao đổi toàn bộ số đồ lưu niệm để tăng trị giá của chúng từ 4$ thành 8$. Nhưng làm sao họ biết chắc rằng đối phương cũng sẽ trao lại cho mình? Chính cảm giác biết ơn đã tạo nên cho họ niềm tin rằng sẽ được đền đáp.

Bất cứ chuyện gì cũng đều có hai mặt: con người thường có xu hướng hành động sai trái nếu thấy người khác cũng làm vậy.

Để làm sáng tỏ hình thức gian lận, một thí nghiệm đã trả cho những người tham gia một khoản tiền cho mỗi câu toán khó họ giải được. Nếu tất cả các câu toán được giải nhanh chóng, thì có nghĩa rằng người đó đã gian lận, và dần dần thói xấu này trở nên phổ biến trong cả nhóm tham gia. Khi gian lận không còn là điều đáng nói, chúng ta cũng thường có xu hướng thoải mái và cởi mở hơn với nó.

Chương 8. Khả năng nắm bắt cơ hội không phụ thuộc vào tính cách con người mà là cách chúng ta nhìn nhận sự mạo hiểm và thành quả sau đó.

Bạn có phải là kiểu người thích hành động chắc chắn như là tiết kiệm tiền thay vì đầu tư? Hay bạn là người sẵn sàng mạo hiểm? Dù có là kiểu người nào thì 2 đặc điểm đó đều hiện hữu trong bạn.

Thực tế, sự khác nhau giữa hai kiểu người này không nằm ở tính cách mà là ở cách họ nhìn nhận sự mạo hiểm và thành quả sau đó. Cách nhìn nhận này thường xuyên thay đổi do những yếu tố bên ngoài, đặc biệt là những gì có thể ảnh hưởng đến cảm xúc con người.

Ví dụ, nếu truyền thông đưa tin về một vụ rơi máy bay, mọi người sẽ nghĩ rằng đi máy bay sẽ rất dễ gặp tai nạn. Đây không phải là khả năng thực sự có thể xảy ra của vấn đề, mà là sản phẩm của suy nghĩ “rất có thể nó sẽ xảy ra”.

Hơn nữa, mọi người có xu hướng chấp nhận mạo hiểm nếu họ nhận thấy thành quả một cách rõ ràng và gần gũi. Trong một thí nghiệm, khi phần thưởng cho những người tham gia là bánh quy, họ sẵn sàng mạo hiểm chạy đến lấy ngay khi những mẻ bánh quy vừa ra lò còn nóng hổi và tỏa ra một mùi thơm ngào ngạt.

Bên cạnh đó, tuổi tác và đặc điểm sinh học cũng ảnh hưởng rất nhiều đến khả năng chấp nhận rủi ro. Thực tế nhóm người ưa mạo hiểm nhất là những chàng trai mới lớn, bởi vì họ chưa đủ chín chắn để có thể phán đoán được những hậu quả có thể xảy ra.

Trạng thái tinh thần là yếu tố cuối cùng ảnh hưởng đến cách con người nhìn nhận sự mạo hiểm. Hãy xem lại cách mà cơn giận giữ làm sai lệch phán đoán của bạn về những kết quả có thể xảy ra. Một nghiên cứu đã nhận ra rằng những ai cảm thấy buồn bã sau khi đọc về bản kháng nghị chống lại Hoa Kỳ đều có xu hướng nghiêm trọng hóa những sự việc bình thường như kẹt xe hay bị nhân viên bán hàng lừa đảo.

Mặt khác, cảm giác hạnh phúc sẽ khiến con người thêm hi vọng vào những điều tích cực. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng nếu một người được nghe nhiều về nguy cơ ung thư vú hơn tác dụng của việc chụp quang tuyến vú, họ thường có xu hướng đến gặp bác sỹ. Lý do nằm ở sự khác biệt trong cách nhìn nhận, việc công nhận tác dụng của phương pháp chụp quang hay nỗi lo lắng về căn bệnh ung thư đều có thể thay đổi hành vi của họ.

Chương 9. Ảnh hưởng của định kiến lên hành vi lớn hơn bạn tưởng rất nhiều.

Bạn có thuộc kiểu người nghĩ rằng mình không hề có định kiến?

Nếu có thì bạn cần nghĩ lại, con người mang trong mình định kiến vì nó bảo vệ chúng ta khỏi hiểm nguy. Tuy nhiên trong xã hội hiện đại, chúng có thể dễ dàng đánh gục con người và khiến họ hành động rất tiêu cực.

Ví dụ, một nghiên cứu được thực hiện ở trường học đã chỉ ra rằng việc đưa những định kiến vào tâm trí trẻ em là rất dễ dàng. Giáo viên chỉ cần lặp lại nhiều lần trước lớp rằng những học sinh mắt nâu thường rất giỏi, sau đó những đứa trẻ mắt nâu sẽ bắt đầu trêu chọc, bắt nạt bọn trẻ mắt xanh. Sau đó, chúng lại được bảo rằng mắt xanh mới là đặc điểm của thiên tài, thay vì chấm dứt hoàn toàn, thì tình trạng bắt nạt lại xoay theo chiều ngược lại.

Những nghiên cứu sau đó ở người lớn cũng tìm được kết quả tương tự. Mặc dù không dễ bị ảnh hưởng như trẻ nhỏ, nhưng người trưởng thành cũng rất dễ nảy sinh định kiến nếu họ đang tức giận. Đó là bởi vì chúng ta đều bị ảnh hưởng rất nhiều từ những thành kiến ngầm trong tiềm thức, đặc biệt là khi cơn giận đang bùng nổ. Hãy cùng xem xét trường hợp của Mel Gibson, một người cực kỳ nóng nảy nhưng cũng rất tốt bụng và không hề có định kiến về điều gì. Cả hai đặc điểm trên đều đúng vì sự thành kiến chỉ xuất hiện khi ông đang giận dữ hoặc căng thẳng.

Trường hợp của Mel Gibson là đại diện cho phần đông mọi người. Ví dụ, một thí nghiệm yêu cầu những người tham gia xem một cảnh đường phố trên TV, trên tay là chiếc điều khiển với hai nút “bắn” và “không bắn”. Khi người đàn ông xuất hiện trong màn hình, ông ta cầm thứ gì đó trong tay. Người xem được yêu cầu bắn ngay lập tức nếu nghĩ rằng người đàn ông đó đang cầm súng, còn nếu không thì hãy ấn nút còn lại. Kết quả là những người da trắng đã ấn nút “bắn” ngay khi nhận ra người đàn ông qua đường đó là người Mỹ gốc Phi.

Kết luận

Tính cách của con người không cố định. Nó rất linh hoạt và nhạy cảm với từng hoàn cảnh khác nhau. Điều đó có nghĩa rằng, không có ai là ác quỷ hay thiên thần, trong mỗi người đều tồn tại những cuộc đấu tranh đạo đức phức tạp.

Bài học rút ra

Bạn sẽ làm chủ được tính cách nếu chịu chấp nhận sự linh hoạt của chúng.

Cuốn sách cùng chủ đề

Sự Thật Về Niềm Tin, David DeSteno