Suy Ngẫm

Meditations, Marcus Aurelius

Suy ngẫm là một tác phẩm Triết học kinh điển của vị hoàng đế La Mã cổ đại, Marcus Aurelius. Cuốn sách khẳng định con người phải sống theo trật tự đã có của vũ trụ và phải làm chủ bản thân để lúc nào cũng được thanh thản.

Ai nên đọc tác phẩm này?

  • Những ai yêu thích nghiên cứu triết học cổ đại;
  • Những ai nghi vấn về quy luật vận động của vạn vật;
  • Những ai cảm thấy cái chết là điều đáng sợ.

Về tác giả

Marcus Aurelius Antonius lên nắm quyền trị vì từ năm 161 đến khi ông mất vào năm 180. Ông được mệnh danh là vị Hoàng đế vĩ đại nhất của Đế quốc La Mã, đồng thời cũng là một nhà hiền triết kiệt xuất. 

Suy Ngẫm – Thấu hiểu triết lý vận hành một đế chế hùng mạnh.

Thế kỷ II sau Công nguyên đánh dấu một Đế quốc La Mã hùng mạnh bậc nhất. Trải qua giai đoạn khủng hoảng với nhiều bất ổn, hỗn loạn, La Mã bước sang thời kỳ ổn định, hưng thịnh. Năm vị hoàng đế cai trị trong giai đoạn này được mệnh danh là Ngũ hiền đế, và Marcus Aurelius là người cuối cùng. Không chỉ là một hoàng đế anh minh, Aurelius còn là nhà hiền triết lỗi lạc theo chủ nghĩa Khắc Kỷ, một trường phái cho rằng khả năng làm chủ, tĩnh tâm là cách để vượt qua trạng thái cảm xúc tiêu cực. 

Trong khoảng thời gian tham chiến từ năm 170 đến năm 180, Marcus Aurelius đã ngự bút viết tác phẩm Suy ngẫm (Meditations) bằng tiếng Hy Lạp, để tự giảng dạy chính mình, hoàn thiện bản thân minh. Chúng ta không rõ là ông có muốn xuất bản tác phẩm này hay là không. Cái tựa “Suy ngẫm” là do người ta đặt cho sau khi nhà vua ra đi về cõi vĩnh hằng, chứ ông chỉ đặt tựa cho công trình này là: “Gửi đến chính Quả Nhân”, chỉ đơn giản vậy thôi. Cho đến nay, Suy ngẫm vẫn được tôn vinh là công trình văn chương đồ sộ viết về nhiệm vụ và phẩm hạnh của Chính phủ. Trong thời hiện đại, tác phẩm này trở thành tài liệu được đọc nhiều nhất về triết học Khắc Kỷ. Vào năm 1992, Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton đã chọn Suy ngẫm là cuốn sách mình yêu thích nhất.

Những triết lí mà Aurelius đúc kết đã mang lại cho ông danh hiệu vị vua của hiền triết. Vậy chân lý đó là gì? Những trang tóm tắt sau đây sẽ giúp bạn khám phá một vài quan điểm triết học tiêu biểu trong Suy ngẫm, bao gồm:

  • Mọi thứ xảy ra là do sự sắp đặt chủ tâm;
  • Nỗi đau duy nhất là do bạn tạo ra;
  • Cái chết không phải điều đáng sợ.

Logos – Nguyên lý thần thánh sống động ngập tràn khắp vũ trụ.

Từ thời xa xưa, Triết học gồm nhiều trường phái khác nhau bao hàm đa dạng chủ thể, từ tự nhiên đến hành vi con người. Tuy nhiên, khía cạnh trọng tâm tác động lên vạn vật trong các trường phái này chính là khái niệm logos.

Thuật ngữ logos, dịch thô là “cơ sở”, được sử dụng bởi nhiều triết gia nổi tiếng như Heraclitus, Aristotle, và đồng thời cũng là mối quan tâm chính của tác giả, Marcus Aurelius.

Theo quan điểm của ông, logos xuất hiện ở mọi nơi: nó hình thành đất đai, cây cối, thậm chí cả con người. Logos không chỉ mang lại hình thể, nó còn quy định các trật tự. 

Đối với con người, điều này nghĩa là logos quyết định người này được đặt ở vị trí nào trong xã hội, nên được tôn trọng ra sao. Chính logos quy định nô lệ bị đối xử tệ bạc còn hoàng đế được đối đãi tốt hơn.

Nhưng tại sao chúng ta lại đồng ý với sự sắp đặt bất công như vậy?

Bởi vì logos – bản chất bất biến của sự sống, kế hoạch chủ đạo ẩn sau mọi sự kiện – bao trùm toàn thế giới, thiết lập nên trật tự lý tưởng. Thực tế, logos vận động không ngừng nghỉ để thúc đẩy vũ trụ tiến bộ theo hướng tốt nhất có thể.

Vì vậy, khi trải qua những năm tháng thăng trầm của cuộc đời, Aurelius vẫn giữ vững niềm tin rằng mọi thứ đang đi theo trật tự của logos, chúng xảy ra một cách tuyệt đối đúng. Do đó, ngay cả khi phần lớn gia đình ông qua đời, những cuộc xung đột đang nhăm nhe đe dọa sự bình yên của đế quốc, Marcus Aurelius luôn tin tưởng đó chính là định mệnh.

“Bản chất của vũ trụ là bản chất của tất cả mọi thứ trong nó. Tức thời, mọi thứ đều liên quan đến những nguyên nhân khởi đầu. Xa hơn, bản chất của tự nhiên được chi phối bởi chân lý và chân lý là nguyên nhân khởi đầu.”

Cái chết là tất yếu, chúng ta không nên sợ hãi.

Ngay từ xa xưa, cái chết vẫn luôn hiện diện trong cuộc sống – tỉ lệ tử của trẻ sơ sinh quá cao trong khi tuổi thọ trung bình lại quá thấp. Do vậy, sợ chết trở thành mối lo phổ biến thường trực trong tâm trí con người.

Nhưng Aurelius có cái nhìn khác: ông không nghĩ rằng con người nên sợ hãi trước cái chết bởi vạn vật đều ra đời dựa vào logos. Như vậy, chết chỉ đơn giản là logos loại bỏ một cá thể và lại ngay lập tức sinh ra nó – khi ai đó ra đi, họ một lần nữa trở thành phần tử của logos lớn hơn. Bản chất của họ được tái sử dụng để hình thành thể sống mới, tiếp tục vòng tuần hoàn sự sống. 

Hơn nữa, cái chết chỉ diễn ra nếu logos cần đến. Sau cùng, khi logos hình thành kế hoạch lớn lao hơn, thật vô ích khi phải lo sợ hàng triệu thứ có thể giết bạn.

Bởi vậy, nếu tác giả được sắp đặt chết vì ung thư ở tuổi già, hay hi sinh trên chiến trường, ông không thể làm gì khác định mệnh. Thật vô ích khi ta phải sợ một thứ mình không thể tránh khỏi.

Ngoài ra, Aurelius cũng nhận thấy ngay cả những con người xuất chúng nhất cũng phải ra đi. Do vậy, khi tác giả cảm thấy bị áp đảo bởi cái chết (vợ mất, các con lần lượt ra đi…), ông nhắc nhở bản thân rằng ai rồi cũng đến lúc phải từ bỏ thế gian này.

“Sống mỗi ngày như thể hôm nay là ngày cuối cùng của bạn, bạn sẽ được sinh ra mãi mãi.”

Cuộc đời quá ngắn ngủi cho việc phàn nàn.

Bất kì ai cũng có thể chết bất cứ lúc nào, từ một trận đau tim, một tai nạn không ngờ hay đơn giản, do tuổi già. Bởi bạn không thể biết được khi nào cuộc đời mình sẽ chấm dứt nên hãy luôn sống hết mình, sống như thể hôm nay là ngày cuối cùng của bạn.

Để bản thân khó chịu, cằn nhằn về mọi thứ chỉ khiến thời gian sống đang bị lãng phí. Chẳng ai muốn dành cả một phần đời phàn nàn rằng việc sống khó khăn như thế nào.

Ví dụ, mặc dù không hề thích tổ chức phiên toà nhưng tác giả vẫn hoàn thành một cách tài tình, thuận lợi vì ông không muốn dành một phần thời gian trong cuộc đời ngắn ngủi của mình để cảm thấy cưỡng ép, trách nhiệm bị ép buộc. Nếu logos muốn ông dành một ngày tại phiên toà, ông nên thực hiện công việc này, đồng thời không được để mọi người phải chịu đựng những lời phàn nàn hay tham dự một phiên toà vô bổ.

Nhìn nhận một cách tổng quát, thời gian ta được sống trên Trái Đất là hữu hạn, vì vậy ta cần cố gắng làm nhiều thứ có thể, như thay vì nằm dài trên giường đến tận trưa, tác giả luôn cố gắng làm việc thật năng suất, hiệu quả.

Mặc dù ông không thích những người muốn lãng phí thời gian của ông cho những cuộc trò chuyện phiếm hay tranh luận thiển cận tại toà, ông nhìn nhận nó như một nghĩa vụ thực hiện theo kế hoạch lớn lao của logos, thâm chí điều đó có nghĩa là thi thoảng phải chấp nhận để mọi người lấy một phần thời gian của mình. Và khi bản thân chỉ muốn từ bỏ, ông lại tự nhắc nhở về vai trò của mình là một vị hoàng đế và là một phần của logos.

“Dù bất cứ điều gì xảy ra với ngươi, nó đã được chuẩn bị cho ngươi từ thuở đời đời.”

Sự cần thiết của logic – Mặt trái của cảm xúc.

Marcus Aurelius cũng như trường phái Khắc Kỷ đều đề cao lý trí và nhận thức theo hướng logic. Do đó, họ cho rằng một tâm trí điềm tĩnh, có khả năng phân tích được đánh giá cao hơn một tâm trí bị những cảm xúc, khao khát khống chế. Đó là một điều dễ hiểu bởi logos nắm giữ vai trò chi phối chủ đạo thông qua những lý do và trật tự, vạn vật vận động theo đúng dự định và theo chiều hướng tiến bộ.

Ví dụ, khi nhà của mình không may gặp hoả hoạn, bạn có thể thấy đây quả là một điều bất hạnh khi mọi đồ đạc, bao gồm cả những giấy tờ, tài liệu quan trọng đều tan biến, hoặc bạn có thể coi sự việc không mong muốn này lại đem đến cái may, chẳng hạn như bạn sẽ được lĩnh tiền bảo hiểm từ ngôi nhà. Tóm lại, tác động từ một sự kiện phụ thuộc vào cách bạn nhìn nhận nó.

Do đó, khi ta thừa nhận rằng logos có lí do chính đáng để sắp đặt mọi thứ, ta nên chấp nhận sự việc đã xảy ra. Vụ hoả hoạn có lẽ buộc bạn phải chuyển đến khu vực mới, biết đâu đó lại là nơi bạn sẽ gặp tình yêu của cuộc đời mình; hoặc là, bạn có thể sử dụng số tiền bảo hiểm để thực hiện một chuyến đi vòng quanh thế giới mà mình hằng mơ ước.

Tuy nhiên, hãy luôn ghi nhớ rằng cảm xúc con người là mối đe dọa của lý trí. Thực tế, nỗi ám ảnh rằng bản thân thật bất hạnh hay đưa ra quyết định dựa trên ham muốn trần tục sẽ hình thành sự hỗn loạn, mâu thuẫn trong tâm trí khiến bạn không thể nhận ra bản chất logos.

Đây chính xác là nguyên nhân tại sao tác giả không thích bị chi phối bởi những cảm xúc như trả thù, căm ghét, ham muốn dục vọng… Luôn giữ tâm trí bình tĩnh, tự chủ và lý trí là yếu tố quan trọng để Aurelius có thể lãnh đạo cả một đế quốc hùng mạnh một cách xuất chúng.

Khi bản thân cảm thấy áp lực, ông lại suy ngẫm về logos và vai trò của mình trong hệ thống sắp đặt vĩ đại. Nhờ đó, Aurelius mới có thể nhắc nhở bản thân về vai trò của mình trong vũ trụ để tìm đến sự thanh thản, tự chủ trong tâm hồn.

“Cơn giận dữ của chúng ta gây ra hậu quả là làm cho chúng ta đau khổ hơn nhiều so với nguyên nhân của nó.”

Nỗi đau duy nhất bạn trải qua là do bạn tự gây ra cho chính mình.

Vào thời La Mã cổ đại, những nguy hiểm luôn rình rập, và nguy hiểm còn nhân lên gấp vạn lần khi bạn là một vị hoàng đế. Người ta có thể muốn giết bạn, bắt cóc, đâm lén từ đằng sau, hoặc đầu độc bất kỳ lúc nào không hay.

Marcus Aurelius tin tưởng rằng những nỗi đau thể xác cũng chỉ là một phần trong kế hoạch vĩ đại của logos. Ông từng phải chịu đựng sự đau đớn về tâm lý: 8 trong số 13 người con qua đời trước mình, người vợ cũng đột ngột ra đi ở độ tuổi còn quá trẻ.

Nhưng tác giả đã thuyết phục bản thân rằng những sự việc này xảy ra đều do nguyên nhân hợp lý và chính đáng. Sau cùng, logos là một lực lượng có lý trí, mọi thứ diễn ra là cần thiết và đúng lúc – từ chối định mệnh này là trái với tự nhiên. Nhờ vậy, Aurelius có thể duy trì sự điềm tĩnh, thanh thản ngay cả trong những khoảnh khắc tồi tệ nhất của cuộc đời. 

Con người hoàn toàn chịu trách nhiệm cho quyết định, sự lựa chọn của mình. Bất kỳ tổn thương nào gây ra đều đến từ thế lực bên ngoài, một thế lực nằm ngoài khả năng kiểm soát của họ nên không thể thực sự gây hại cho họ. Sự đau đớn chỉ diễn ra nếu bạn cho phép nó – bạn bắt đầu đổ lỗi cho bản thân, tự hỏi tại sao những điều này lại xảy ra, phàn nàn về sự bất công…

Bởi logos luôn tồn tại trong mỗi người, việc phàn nàn chỉ thể hiện sự thiếu tôn trọng đối với logic bất diệt của logos, và điều đó khiến bạn tự gây đau đớn cho bản thân. Do vậy, khi phải đối mặt với bất kỳ nỗi đau nào, bạn có sự lựa chọn. Bạn có thể chấp nhận nó và tiếp tục tiến bước, không phàn nàn, oán trách. 

“Bạn có quyền lực đối với tâm trí mình, sự vật bên ngoài chỉ phản ánh thế giới nội tâm. Nhận ra điều này, bạn sẽ tìm thấy sức mạnh.”

Tổng kết

Thông điệp chính của tác phẩm là:

Tất cả đều chịu sự chi phối bởi logos – một thế lực bao trùm và quy định trật tự toàn vũ trụ, vạn vật. Logos chứng minh tất cả mọi sự kiện diễn ra đều có nguyên nhân của nó. Bởi vậy, không có lí do gì phải sợ cái chết, đau đớn hay nghi ngờ trách nhiệm, nghĩa vụ của bản thân bởi mỗi người đều là một phần tử của kế hoạch hoàn mỹ, vĩ đại trong vũ trụ.

Lời khuyên nho nhỏ dành cho bạn thông qua cuốn sách này:

Hãy đối xử với người khác bằng lòng tốt và sự công bằng

Bạn là người duy nhất quyết định số phận và hành động của mình. Do đó, nếu có người không coi trọng bạn, đừng hạ mình theo tiêu chuẩn của họ. Luôn luôn nhớ đối xử với người khác một cách rộng lượng, công bằng và bạn sẽ không bao giờ hối hận vì hành động của mình.

Gợi ý sách cùng chủ đề

Cộng hoà, Plato