Bi Kịch Của Một Đứa Trẻ Tài Ba

The Drama of the Gifted Child, Alice Miller

Cuốn sách kinh điển Bi kịch của một đứa trẻ tài ba (The Drama of the Gifted Child) bàn luận về cách những ký ức buồn tủi thời thơ ấu quay trở về đeo bám con người khi họ trưởng thành. Ai cũng từng phải đối mặt những chuyện không mấy vui vẻ trong quá khứ, và nếu người lớn không thể đương đầu những ký ức đó, họ sẽ phải sống một cuộc đời không trọn vẹn, thậm chí ảnh hưởng đến tương lai thế hệ con cháu. Do vậy, vượt qua những cảm xúc dồn nén ấy sẽ giải phóng con người bạn.

Ai nên đọc cuốn sách này?

  • Bất kỳ ai từng trải qua cảm giác “trống rỗng”;
  • Những người đang chật vật trong những cơn nghiện, hay sự tuyệt vọng;
  • Các bậc phụ huynh và những người sẽ trở thành cha mẹ.

Tác giả là ai?

Alice Miller là một nhà tâm lý học, phân tâm học ưu tú. Bà còn là tác giả của hàng loạt cuốn sách viết về nạn ngược đãi trẻ nhỏ, tiêu biểu là Bi kịch của một đứa trẻ tài ba (The Drama of the Gifted Child) – tác phẩm đầu tiên thể hiện cái nhìn của Miller về hậu quả của sự ngược đãi, gây ấn tượng mạnh mẽ đến độc giả toàn thế giới. 

Cuốn sách này có gì cho tôi? Vượt qua bi kịch thời thơ ấu và tìm kiếm con người đích thực trong bạn.

Bạn đã bao giờ trải qua những phản ứng khó hiểu, kì cục khi gặp bố mẹ hay họ hàng trong một ngày sum họp cuối tuần? Khi những mâu thuẫn, xung đột cũ trong thời thơ ấu đột nhiên tái hiện, tạo nên áp lực, căng thẳng? Bạn cho rằng tuổi thơ chỉ là quá khứ đã qua. Nhưng sự thật thì phức tạp hơn nhiều.

Dù là mối quan hệ giữa cha mẹ hay anh, chị, em họ, trên đôi vai của nhiều người lớn vẫn nặng trĩu những mâu thuẫn dang dở từ thuở ấu thơ. Và càng ngày, những “vết thương” ấy càng trầm trọng. Không chỉ dẫn đến sự bất ổn về mặt cảm xúc, dễ dàng đưa họ bước vào con đường nghiện ngập, những chấn động ấy còn ngăn cản họ được sống đúng với con người mình.

Tuy nhiên, nhiều người vẫn coi nhẹ ý nghĩa của tuổi thơ đối với đời sống trưởng thành. Vậy ta phải làm thế nào để giải quyết vấn đề trên?

Thông qua bản tóm tắt này, bạn sẽ được tìm hiểu:

  • Tại sao người ta thường phủ nhận tầm quan trọng của thời thơ ấu;
  • Hậu quả từ việc bỏ bê, phớt lờ đứa trẻ;
  • Tại sao ápp lực từ bố mẹ chính là mối nguy tiềm tàng.

“Khi dùng từ ‘tài ba’ (gifted) trong tiêu đề cuốn sách, tôi không hề ám chỉ đến những đứa trẻ đạt điểm cao ở trường hay những đứa sở hữu tài năng đặc biệt. Tôi chỉ đơn giản ám chỉ đến tất cả chủng ta, những người đã sống sót khỏi tuổi thơ bị ngược đãi nhờ khả năng thích ứng ngay cả những hành động tàn bạo không tả xiết bằng cách trở nên tê liệt… Không có thứ ‘tài năng’ tự nhiên này, ta không thể tiếp tục tồn tại.” – Alice Miller

Nhiều người trưởng thành vô tình chịu tác động bởi những cảm xúc, ký ức tuổi thơ bị kìm nén.

Đã bao giờ bạn cảm thấy mình đang thiếu thứ gì đó dù cuộc sống vẫn êm đẹp? Đôi lúc chúng ta đều trải qua cảm giác này. Vì sao lại như vậy?

Khi trưởng thành, ta dần dần mất liên lạc với cảm xúc của chính mình. Đó là một phần lí do tại sao các bệnh nhân tâm thần trị liệu nói rằng họ không thể cảm nhận được bất cứ điều gì, cho dù là sự xấu hổ, ghen tuông, buồn bã hay hạnh phúc. Cuộc sống thật trống rỗng nếu thiếu vắng cảm xúc; chính những cảm xúc đa dạng làm cuộc đời trở nên đáng sống.

Đáng buồn thay, những bệnh nhân kia phải chật vật để cảm nhận bất cứ thứ gì là thật. Họ mất khả năng kết nối với chính mình – một vấn đề thường bắt nguồn từ tuổi thơ của họ.

Đối với rất nhiều người, tuổi thơ là những sắc màu hồng tươi đẹp. Họ hoài niệm về những ngày ba mẹ đang chăm chút cho họ từng chút một và tất cả những gì họ phải làm là vui chơi.

Nhưng thời thơ ấu không chỉ là những niềm vui sướng, những trò chơi hấp dẫn – đó cũng là khoảng thời gian đa số chúng ta bắt đầu học cách kìm nén cảm xúc. Khi trưởng thành, những đứa trẻ học được rằng chúng phải chế ngự cảm xúc của bản thân để ba mẹ luôn yêu thương, công nhận chúng.

Ta cùng xem xét ví dụ về một cậu bé có người cha kiểm soát cậu quá mức. Ngay từ khi còn nhỏ, đứa trẻ buộc phải học cách vâng lời cha mẹ. Và nếu bị đánh, cậu bé phải học cách ngăn lại những giọt nước mắt, sự đau đớn để không thêm phần kích động người cha.

Tác giả Alice Miller còn chỉ ra trường hợp một người mẹ đã đi quá xa trong việc chăm sóc con trai mình khi cậu đang gần đến tuổi dậy thì. Điều này đã tác động khủng khiếp đến xu hướng tình dục của cậu bé tội nghiệp.

Những đứa trẻ có cha mẹ như vậy thường đánh mất sợi dây liên kết cảm xúc khi lớn lên. Kìm nén xúc cảm, ký ức có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng lâu dài.

Khi đến tuổi trưởng thành, cảm xúc bị kìm nén thời thơ ấu có thể trỗi dậy theo xu hướng phá hoại.

Ái vật, lăng nhăng, lạm dụng ma tuý thường được xem là những lối sống mà con người lựa chọn cho chính mình, nhưng sự thật đằng sau lại đau đớn hơn nhiều. Thay vì được tự do, họ nhốt mình trong nhà tù tinh thần của thời thơ ấu.

Những cảm xúc dồn nén có thể trỗi dậy ở tuổi trưởng thành theo nhiều cách khác nhau. Không như trẻ con, người lớn cố gắng giữ cảm xúc theo chuẩn mực mà xã hội chấp nhận. Tuy nhiên, khi họ cố tình lảng tránh những ký ức tuổi thơ tăm tối, cảm xúc của họ dần bộc lộ theo chiều hướng khác.

Khi người lớn bắt đầu nhận ra sự trở lại của những cảm xúc không mong muốn trong quá khứ, họ tìm kiếm một lối thoát, một lời giải thích hợp lí. Ví dụ, một số chọn hành vi ái vật hoặc quan hệ với vô số người thay vì tìm kiếm sự kết nối cảm xúc đích thực, có ý nghĩa. Một số khác chỉ muốn thả mình chìm đắm trong rượu bia và ma tuý.

Tin tốt là, bạn có thể thay đổi những hành vi tự huỷ hoại bản thân này bằng cách đối phó với ký ức tuổi thơ. Điều này có thể mất một thời gian, nhưng bệnh nhân sẽ trải nghiệm một sự thay đổi đáng kể khi họ cuối cùng có thể đối mặt những cảm xúc của riêng mình, thường là với sự giúp đỡ của trị liệu. Khi những bệnh nhân đó tìm thấy sợi dây liên kết khi còn là một đứa trẻ, họ sẽ có thể kết nối với bản thân khi trưởng thành.

Miller đã gặp một người như vậy, Peter. Anh có thói lăng nhăng cực kỳ nặng nề kéo dài suốt nhiều năm và tổn thương không ít người trong hành trình tìm kiếm bạn tình. Nhưng cuối cùng, khi anh dám đối mặt sự thật rằng mình đã có một tuổi thơ cô độc bởi mẹ đã dành quá ít thời gian cho mình, anh đã bắt tay cố gắng xây dựng một mối quan hệ yêu thương lâu dài.

Khi những người như Peter đối mặt với quá khứ tăm tối, họ cuối cùng có thể trở thành con người mà mình thực sự mong muốn.

Khi những đứa trẻ tài ba kỳ vọng quá cao về bản thân, chúng lớn lên trong tuyệt vọng.

Chúng ta đều biết đến những nhà soạn nhạc, nhà văn, hoạ sĩ vĩ đại có sức sáng tạo không tưởng nhưng đều rơi vào trạng thái trầm cảm xuyên suốt cuộc đời. Vì sao những người thành đạt như vậy lại trải qua một cuộc đời không mấy vui vẻ?

Những con người lỗi lạc thường có cảm giác về những thứ lớn lao. Ý thức về tầm quan trọng và giá trị bản thân chính là thứ đã thúc đẩy họ sáng tạo. Tuy nhiên, thứ lớn lao ấy là dấu hiệu đầu của một tuổi thơ sóng gió – chính điều này làm nảy sinh chứng trầm cảm.

Nguyên nhân là do cha mẹ những đứa trẻ đó thường đòi hỏi ở chúng quá nhiều, dẫn đến chúng đòi hỏi nhiều hơn ở bản thân, cố gắng làm những thứ vượt trội hơn một người bình thường.

Những cô cậu bé ấy cố gắng cật lực để đạt được sự vĩ đại, để được công nhận. Tuy nhiên không tránh khỏi những cột mốc mà chúng không thể với tới, lúc này chúng chỉ còn một lối đi: đi xuống. Và khi chúng ngã, chúng ngã rất mạnh – rơi thẳng vào hố sâu của tuyệt vọng.

Năm 1954, các nhà nghiên cứu đã tiến hành khảo sát một nhóm bệnh nhân rối loạn cảm xúc lưỡng cực và nhận thấy họ thường chịu áp lực rất lớn khi còn nhỏ, nhận được sự phũ phàng, phủ nhận từ cha mẹ khi họ thất bại. Nhưng thất bại là không thể tránh khỏi, đặc biệt ở tuổi trưởng thành, dẫn đến cảm xúc của họ đã vượt khỏi tầm kiểm soát. 

Trầm cảm cũng là một trong những hậu quả từ việc kìm nén cảm xúc. Sự chán nản bắt đầu khi trong thâm tâm đứa trẻ nhận ra mình không thể mua được tình yêu bằng thành tựu được nữa.

Nếu một người không thể vượt qua những vấn đề cảm xúc tuổi thơ, họ sẽ càng chìm sâu hơn, sâu hơn nữa vào cuồng quay tuyệt vọng khi càng lớn hơn. Một vài trường hợp đã đi đến quyết định tự tử.

Và một ngày kia, khi những người lớn có con cái, những vấn đề nan giải của tuổi thơ họ sẽ truyền sang những thế hệ sau. Vòng quay vẫn cứ tiếp tục, luẩn quẩn, kìm hãm con người đến với giá trị đích thực của bản thân. 

Những chấn thương tồn đọng của tuổi thơ lại truyền qua nhiều thế hệ khác.

Những người lớn bị mắc kẹt trong mớ hỗn độn cảm xúc thời thơ ấu luôn mong muốn con cái mình có một tuổi thơ lý tưởng mà bố mẹ họ ngày trước không cho họ sự lựa chọn. Nhưng trên cuộc hành trình trở thành những người cha người mẹ hoàn hảo, họ đã vô tình tạo áp lực cho chính đứa trẻ của mình theo những phương thức mới.

Cha mẹ luôn mong muốn những điều tốt đẹp nhất dành cho con mình. Họ muốn chúng được sống một cuộc đời hạnh phúc, no đủ và ý nghĩa hơn cuộc đời của chính mình. Và nếu họ không cảm nhận đủ tình thương từ cha mẹ mình ngày trước, họ sẽ cố gắng nuôi dưỡng tình cảm đó với con cái mình.

Tuy nhiên, điều này có thể dẫn đến những kết cục không mấy tốt đẹp. Những đứa trẻ nhận ra cha mẹ luôn muốn thấy mình vui vẻ nên chúng sẽ kìm hãm những cảm xúc tiêu cực như sợ hãi, đau đớn nhằm làm cha mẹ hài lòng. Và rồi chúng lại rơi vào vòng quay kìm nén, từ chối những cảm xúc quan trọng – giống như cha mẹ mình.

Điều này chắc chắn khiến cho vòng tuần hoàn tuổi thơ bị tổn thương tiếp tục tiếp diễn. Nếu một người không thể giải quyết tâm lý tổn thương của mình trước khi họ có con, những người con sẽ lớn lên và rơi vào trạng thái tổn thương giống họ. Và làm sao những đứa trẻ ấy có thể trở thành những người cha người mẹ tốt?

Một người mẹ hai con đã liên hệ với Miller khi cô đang vật lộn với những vấn đề này. Cô sợ mình không thể thương yêu các con một cách phù hợp. Sau khi trao đổi, làm việc với những kí ức trong quá khứ, cô nhận ra mẹ chưa bao giờ yêu thương cô vì chính con người cô. Nhờ vậy, trong khoảng thời gian mang thai đứa thứ ba, cuối cùng cô đã có thể chấp nhận con mình và mang đến đứa trẻ tình yêu thương mà nó thực sự mong muốn. Cô ấy không bao giờ cố gắng sửa chữa tuổi thơ của mình thông qua tuổi thơ của con.

Những ai tìm thấy con người thật, sống đúng với những gì bản thân muốn sẽ hình thành một thế giới tốt đẹp hơn.

Qua những phần trên, chúng ta đã xem xét những khía cạnh tiêu cực của cảm xúc bi dồn nén, nhưng chuyện gì sẽ xảy ra khi một ai đó cuối cùng cũng đánh bại những cảm xúc ấy? Tin tốt là việc vượt lên những ký ức đen tối hoàn toàn có thể xảy ra. Một người trưởng thành có thể trải qua một vài chuyển biến kỳ diệu khi đối diện với những cảm xúc không mấy vui vẻ trong quá khứ. 

Những người có thể chế ngự cảm xúc bị ức chế một cách hiệu quả sẽ sống một cuộc đời trọn vẹn. Họ sẽ không sa vào những hành vi tự huỷ hoại bản thân, hận thù hay khinh rẻ nữa. Thay vào đó, lần đầu tiên họ có thể chấp nhận những cảm xúc của bản thân, không muốn phớt lờ hay cố gắng sống trong vô cảm nữa. Họ cho phép mình được yêu, được ghét, được khóc, được cười.

Khi các bệnh nhân trị liệu đối mặt với những chấn thương tuổi thơ và cảm thấy thương tiếc cho sự mất mát của bản thân, họ thường nói rằng cuối cùng họ có thể trở về với chính mình. Và tất nhiên, điều này tác động tích cực đến gia đình họ, thậm chỉ là cả xã hội.

Khi một người cuối cùng được là chính mình, họ cho phép người bạn đời hay con cái mình cũng được sống với con người họ. Ví dụ, một người phụ nữ từng xấu hổ về người mẹ nhu nhược của mình không còn cảm thấy phải chi phối chồng để bù đắp cho mình nữa. Những nhà chính trị từng truyền bá quan điểm căm ghét tộc người thiểu số đã học được cách chấp nhận người khác, chấp nhận con người, sự đa dạng.

Tóm lại, nhận ra con người đích thực ẩn sâu bên trong là điều quan trọng nhất mà bạn có thể làm. Khi có thể đối diện những tổn thương của tuổi thơ và học cách chấp nhận con người thật, bạn không chỉ giải phóng cho chính bản thân. Bạn cũng giúp gia đình mình, giúp xã hội ngày một tốt đẹp hơn.

Tổng kết

Thông điệp chính của cuốn sách là:

Trong cuộc sống, nhiều người vẫn đang phải chật vật với sự trầm cảm, tuyệt vọng, nghiện ngập hay sự bất mãn với đời. Vấn đề này thường bắt nguồn từ thời thơ ấu. Lớn lên, ta học cách vùi dập cảm xúc để làm hài lòng cha mẹ, và dần dần những cảm xúc ấy trỗi dậy theo nhiều cách khác trong những năm tháng trưởng thành. Nếu bạn không đối mặt với những ký ức mịt mù này, bạn không thể phát huy tối đa tiềm năng của bản thân.

Lời khuyên nho nhỏ:

Hãy nói chuyện với cha mẹ khi bạn có thể.

Bạn đã từng rất muốn chia sẻ với cha mẹ nhưng ý muốn đó chợt dập tắt. Áp lực cảm xúc này sẽ khiến bạn thêm phần căng thẳng. Bởi vậy, hãy nói chuyện với họ, hãy bày tỏ nỗi lòng, cảm xúc, những trắc trở mình đang gặp phải khi cơ hội vẫn còn. Bạn sẽ cảm thấy lòng mình thư thái, nhẹ nhõm hơn rất nhiều.

Gợi ý sách nên đọc: Mật mã thiên tài, Daniel Coyle

Mật mã thiên tài (The Talent Code) áp dụng các nghiên cứu về lĩnh vực thần kinh học để tìm ra câu trả lời cho câu hỏi “Liệu tài năng có thể được rèn luyện thông qua luyện tập miệt mài, hăng say?”. Cuốn sách chỉ ra rằng việc nuôi dưỡng lớp cách điện bọc quanh dây thần kinh – gọi là myelin – tác động đáng kể đến sự phát triển các kĩ năng con người, đồng thời giải thích vì sao những phương pháp luyện tập, đào tạo nhất định thường được áp dụng tại các “lò luyện tài năng” trên khắp thế giới đều mang lại thành công rực rỡ.