Tâm Lý Học Hài Hước

Quirkology: How We Discover the Big Truths in Small Things by ...

Quirkology, Richard Wiseman

Sử dụng con mắt khoa học để nghiên cứu những vấn đề phổ biến của đời sống, Tâm lý học hài hước không chỉ lôi cuốn giới quần chúng phổ thông mà còn thu hút sự quan tâm từ cộng đồng khoa học. Richard Wiseman đã mang đến góc nhìn mới lạ về mặt khuất lấp trong tâm trí con người, đưa độc giả đến những vùng đất tri thức mà nhiều nhà khoa học chính thống còn e dè chưa khám phá.

Cuốn sách này dành cho

  • Bất kì ai hứng thú về tâm lý học;
  • Những người tò mò về các điều cấm kị;
  • Những ai yêu thích thí nghiệm, muốn tìm hiểu các sự thật về khoa học.

Về tác giả

Richard Wiseman là giáo sư ngành Tâm lý học thấu hiểu cộng đồng của Đại học Hertfordshire. Ông quan tâm nghiên cứu chiêm tinh học, ma thuật, các mánh khoé và hiện tượng huyền bí. Ông còn là tác giả của cuốn sách bán chạy 59 Giây.

“Một số người sẽ thấy [công việc của tôi] thật hài hước và bảo rằng nó rất thú vị. Tôi hi vọng họ có thể tiến xa hơn và hướng đến các mối liên hệ mật thiết. Tôi muốn họ tự tìm kiếm chúng.” – Richard Wiseman

Cuốn sách này có gì cho tôi? Những lời giải đáp thú vị về khoa học hành vi con người.

Thực tế, con người làm rất nhiều điều kì quặc, điên khùng, và đã có vô số nghiên cứu được tiến hành để làm sáng tỏ hiện tượng đó. Ngày nay, những nghiên cứu này tạo ra một lĩnh vực về khoa học xã hội: Tâm lý học kì dị (Quirkology).

Trong bản tóm tắt này, bạn sẽ được tìm hiểu về một số chi tiết cơ bản, tiêu biểu của cuốn sách và tìm ra lời giải đáp cho các câu hỏi: Những phán đoán của chiêm tinh học có chính xác? Truyện cười chỉ để gây cười? 

Hãy đọc để khám phá:

  • Một con mèo đen xuất hiện sẽ ảnh hưởng đến vận may của ta ra sao;
  • Cách viết chữ “Q” sẽ bộc lộ khả năng nói dối của bạn như thế nào;
  • Tại sao thuật chiêm tinh không đáng tin cậy.

Tính xác thực trong chiêm tinh học

Bạn có thường xuyên đọc lá số tử vi? Và những tiên đoán đó luôn luôn đúng một cách thật bí ẩn? Tuy nhiên, khoa học chứng minh rằng chiêm tinh học thực ra rất kém trong việc dự đoán tương lai.

Trong một thí nghiệm, tác giả đã thử tìm hiểu liệu thuật chiêm tinh có thể tạo ra các tiên đoán về thị trường chứng khoán. Ông đề nghị ba người – một nhà chiêm tinh học, một chuyên gia đầu tư hạng thường và một cô bé 4 tuổi – chọn ra phương án đầu tư tốt nhất.

Kết quả là: vị chiêm tinh học kia có tỉ lệ thành công thấp nhất, mất đi 10.1% số tiền ông ta đầu tư. Còn chuyên gia tài chính nọ cũng chỉ khá khẩm hơn đôi chút, tổn thất 7.1%. Và thật kinh ngạc, cô bé 4 tuổi lại làm tốt nhất, chỉ mất 4.6% bằng việc đầu tư một cách ngẫu nhiên.

Mặt khác, khi những người tham gia được yêu cầu thực hiện màn đầu tư tiếp theo, đứa trẻ đó vẫn tạo ra lợi nhuận tới 5.8%, trong khi nhà chiêm tinh học tổn thất tới 6.2%.

Tới đây, bạn sẽ nghĩ: Ôi dào, thuật chiêm tinh không thể dự đoán các sự kiện nhưng nó vẫn có thể phản ánh đúng tính cách của ta, đúng không?

Thực ra, những chòm sao không ảnh hưởng đến chúng ta. Những thay đổi hành vi của ta đều xuất phát từ niềm tin vào những gì chiêm tinh học nói.

Ví dụ, nhà tâm lý học trứ danh Hans Eysenck đã thực hiện một bài kiểm tra trên 1,000 sinh viên để xác định những người hướng nội và hướng ngoại. Kết quả là những sinh viên mang cung hoàng đạo “hướng ngoại” (như Bạch Dương hay Sư Tử) sẽ đạt kết quả hướng ngoại trong bài kiểm tra. Điều đó cũng xảy ra đối với những người sinh ra dưới các chòm sao “hướng nội” như Xử Nữ, Bọ Cạp.

Tuy nhiên, Eysenck nghi ngờ rằng những hiểu biết của sinh viên về cung hoàng đạo phần nào đã ảnh hưởng đến câu trả lời của họ. Do đó, ông đã thực hiện một bài kiểm tra khác, đối tượng lần này là trẻ nhỏ, và kết quả đã chỉ ra rằng thực sự không có mối liên hệ giữa tính cách và cung hoàng đạo. 

Như bạn có thể thấy, những dự đoán của chiêm tinh học thường sai lệch, và ngay cả khi chúng không sai, âu cũng là do bạn vô thức thay đổi hành vi để khiến chúng đúng.

Khoa học không ngừng phản đối sự mê tín của con người.

Số 13 thường được coi là con số xui xẻo. Từ hiện tượng thứ Sáu ngày 13 cho đến chuyến tàu không gian Apollo 13 xấu số, niềm tin đó luôn tồn tại qua năm tháng. Nhưng liệu có sự thật nào ẩn sau những niềm tin có vẻ mê tín đó?

Nói một cách khoa học, hoàn toàn không.

Để xác thực giả thuyết về mèo đen, Mark Levin, một học sinh trung học tại Mỹ, đã kiểm tra vận may khi dự đoán mặt đồng xu. Vòng thứ nhất, những người tham gia dự đoán mặt sấp hoặc ngửa theo từng lượt tung đồng xu. Trước khi bắt đầu vòng hai, một con mèo đen được thả và đi vòng quanh mọi người. Tuy nhiên, khả năng đoán trúng của những người tham gia không hề được thúc đẩy cũng như tệ đi. Có vẻ như con mèo không hề ảnh hưởng đến vận may của họ.

Vậy còn hiện tượng trăng tròn?

Trong giới y học, đã từ lâu người ta tin rằng tỷ lệ bệnh nhân phải chuyển đến phòng cấp cứu cao hơn trong những ngày trăng tròn. 

Các nhà nghiên cứu tại Mỹ đã tiến hành kiểm tra nhận định này. Họ thu thập các bản báo cáo tại trạm cấp cứu, đối chiếu giữa các ngày thường và ngày rằm. Kết quả là không hề có sự gia tăng nào chứng minh cho quan niệm mê tín đó. Do đó, đừng lo lắng khi ngày trăng tròn đến gần.

Hoạt động phản bác những niềm tin mù quáng như vậy vốn đã xuất hiện từ lâu. 

Trở về những năm 1880, cựu chiến binh William Fowler đã thành lập Hội Mười Ba tại thành phố New York. Vào ngày 13 hàng tháng, ông mời khách đến ăn tối và trải nghiệm các hình thức kiêng kị có thể: mở ô trong nhà, đổ muối lên bàn,… Hiển nhiên, những vị khách tham gia đều không gặp bất kỳ vận xui nào.

Lật tẩy kẻ gian dối

Khi còn là một đứa trẻ, bạn có từng thấy những nhà ảo thuật thật cuốn hút? Có lẽ bây giờ bạn vẫn hứng thú với những trò ảo thuật quân bài hay những màn biến thân ma quái. Đó không phải là vấn đề, miễn sao bạn nhận thức được bản chất thực của họ: những kẻ nói dối tài hoa.

Thực ra, nói dối vốn là hành động bản năng của con người.

Trong một cuộc khảo sát mà tác giả thực hiện, chỉ có 8% những người được hỏi thừa nhận từng nói dối. Và có thể đâu đó trong 8% kia cũng đang lừa dối chính họ.

Nối tiếp hoạt động trên, tác giả yêu cầu những người này viết lại từng lời nói dối vào cuốn nhật ký. Kết quả chỉ ra trung bình một người nói dối ít nhất 2 lần mỗi ngày.

Và đương nhiên, có những cá nhân có tài nói dối thiện nghệ.

Sau đây là một cách đơn giản cho biết loại tính cách của bạn có giúp bạn trở thành người nói dối tài ba: trong 5 giây, hãy dùng ngón tay thuận vẽ một chữ Q lên trán mình.

Nếu trong tâm trí, bạn vẽ chữ Q có phần đuôi hướng về mắt trái của bạn – nhằm giúp người khác đọc nó dễ dàng hơn – thì bạn là người có khả năng tự kiểm soát cao. Những người như vậy thường có xu hướng quan tâm đến những gì người khác nhìn nhận mình, hướng ngoại và giỏi nói dối hơn.

Mặt khác, đa số chúng ta không thực sự giỏi trong việc phát hiện lời nói dối.

Điều này được chứng minh trong thí nghiệm của tác giả. Wiseman đã dựng buổi phỏng vấn với một diễn viên về bộ phim mà ông đó yêu thích nhất. Cuộc trò chuyện được chia thành hai phần có cùng câu hỏi, nhưng khác cách trả lời. Ở phần một, câu trả lời là bộ phim Gone With the Wind, còn ở phần hai lại là Some Like It Hot. Nhiệm vụ của khán giả là nhận biết xem đâu mới thực sự là bộ phim yêu thích của vị khách mời.

Người xem đã phản ứng như thế nào? 52% nghĩ đó là Gone With the Wind, và 48% lại chọn Some Like It Hot. Kết quả có sự chênh lệch không đáng kể. Và thực sự, rất khó để nhận biết đâu mới là lời nói dối của diễn viên nọ.

Tuy nhiên, thí nghiệm này cũng chỉ ra những dấu hiệu nhận biết lời nói thật. Khi nói về bộ phim mà mình thực sự yêu thích, diễn viên sẽ trả lời rất chi tiết và các câu nói cũng dài hơn. Và ngược lại, vẻ trầm lặng hoặc những câu trả lời lan man, mập mờ chính là dấu hiệu vạch mặt kẻ nói dối khả nghi.

Tóm lại, chúng ta dễ dàng nói dối hơn là phát hiện sự thật, đơn giản chỉ vì hành vi của chúng ta là phi lý trí.

Loài người không thực sự lý trí như ta tưởng.

Bạn đã bao giờ tự hỏi bản thân “Mình đã nghĩ gì vậy?” sau khi làm một việc nào đó, chẳng hạn như mua sắm một cách vô tội vạ hoặc cãi lộn chẳng vì lí do gì? Liệu có lời giải thích khoa học nào cho những sai lầm khó hiểu này?

Khả năng ra quyết định thường dựa trên hoàn cảnh, điều này có thể dẫn đến những hành động khá phi lý.

Trong một nghiên cứu, các nhà khoa học đã yêu cầu các đối tượng đưa ra quyết định dựa trên hai viễn cảnh:

Ở viễn cảnh thứ nhất, họ được yêu cầu tưởng tượng đến một cửa hàng để mua chiếc máy tính bỏ túi giá 20 đô. Ngay trước khi quyết định thanh toán, họ được cung cấp thông tin rằng vào ngày mai giá bán sẽ chỉ còn 5 đô.

Đối với viễn cảnh thứ hai, họ được yêu cầu tưởng tượng mua một chiếc máy vi tính giá 999 đôla – và tương tự, họ biết rằng ngày mai giá bán sẽ còn 984 đô.

Trong cả hai viễn cảnh trên, lượng giá chênh lệch đều là 15 đô. Tuy nhiên, có tới 70% trả lời rằng họ sẽ đợi đến ngày khuyến mãi để mua chiếc máy tính bỏ túi, và mua chiếc máy vi tính ngay lúc đó. Một cách tự động, họ chỉ coi trọng việc tiết kiệm 15 đô khi so sánh với tổng giá cả.

Không chỉ trong việc mua sắm, phi lý trí còn xảy ra khi bạn gặp gỡ người mới.

Tên của một người có thể dẫn đến phản ứng phi lý trí suốt đời. 

Ví dụ, nghiên cứu chỉ ra rằng giáo viên thường cho điểm tốt đối với những học sinh có tên phổ biến, chẳng hạn như “David”, hơn là những bạn mang tên hiếm thấy như “Hubert”. Ngay cả trên đại học, những sinh viên có tên kì lạ thường bị cô lập. 

Các nhà tâm lý học vào những năm 1960 thậm chí còn khẳng định những người mang tên lạ có xu hướng rối loạn tâm lý hơn những người mang tên thông dụng.

Tuy nhiên, với những ai có thể vượt qua rào cản phi lý trí, nhờ cái tên kì lạ của mình, họ có thể tìm thấy cơ hội nổi tiếng.

Sau cùng thì, một cái tên như Benedict Cumberbatch có lẽ sẽ dễ nhớ hơn Joe Smith. Và được ghi nhớ chính là bước đi quan trọng để tiến tới danh vọng. 

Khoa học về lòng vị tha và ích kỷ của con người

Đã bao giờ bạn trải qua cảm giác đứng bên lề đường cùng một chiếc xe hỏng đột ngột, hi vọng nhận được sự giúp đỡ từ ai đó? Và liệu bạn có tự đặt câu hỏi: “Mình sẽ phản ứng như thế nào khi một người lạ đang cần sự giúp đỡ?”

Nhà tâm lý học Richard LaPiere đã đào sâu hơn về những vấn đề này trong một nghiên cứu được thực hiện vào những năm thập niên 30.

LaPiere đã du hành khắp nước Mỹ cùng một cặp đôi trẻ người Trung Quốc, ghé thăm 66 khách sạn và 184 nhà hàng. Bất cứ nơi nào họ đặt chân, họ đều được tiếp đãi bằng sự lịch thiệp và tôn trọng.

Trong phần hai của nghiên cứu, trợ lý của LaPiere đã khảo sát từng doanh nghiệp và hỏi liệu họ có chấp nhận khách hàng người Trung Quốc. Kết quả rất đáng lo ngại khi hơn 90% nói “không”. Về 10% còn lại, câu trả lời phổ biến là họ không chắc về phản ứng của mình, và chỉ duy nhất một người phụ nữ phản hồi rằng cô sẽ chào đón khách hàng. Hoá ra, cô đã có cuộc gặp gỡ với vị giáo sư đáng kính cùng cặp đôi người Trung Quốc dễ mến!

Nghiên cứu trên cho thấy, con người thường thân thiện hơn họ nghĩ. Nguyên nhân là do chúng ta dường như không thể đoán trước được cách ứng xử của bản thân cho đến khi ta trải nghiệm hoàn cảnh ấy.

Về hành vi ích kỷ, tác giả thực hiện một thí nghiệm khác. Một nhân viên thu ngân của cửa hàng thuộc doanh nghiệp lớn được dặn là cố tình đưa cho khách hàng quá lượng tiền thừa sau khi thanh toán. Dù biết rằng giữ một số tiền dư ra bị coi là ích kỷ, sai trái nhưng nhiều người vẫn làm vậy. Vài người thậm chí còn nở nụ cười rạng rỡ khi quay gót bước đi.

Tiếp đó, tác giả cũng thực hiện thí nghiệm tương tự tại một cửa hàng nhỏ ở trong vùng. Tuy nhiên, phản ứng có sự khác biệt: những người mua hàng tự động trả lại phần tiền dư. Họ đồng cảm với người thu ngân và cảm thấy rất tội lỗi nếu cầm lấy số tiền đó.

Độc dược mang tên truyện cười

Bạn đã bao giờ nghe về truyện cười hài hước nhất thế giới chưa? Không ai còn sống sau khi nghe câu chuyện đó. Nó được sử dụng bởi quân đội (theo Monty Python) để khiến kẻ thù cười đến chết. Vậy, nếu câu truyện đó tồn tại, nó sẽ như thế nào?

Khi tìm kiếm trò cười hài hước nhất thế giới, tác giả đã khám phá ra rằng nhiều người thích những truyện cười khiến họ cảm thấy được đề cao.

Trong nghiên cứu của mình, tác giả đã thành lập Phòng Cười (Laugh Lab), một trang mạng trực tuyến giúp người dùng tìm đọc các câu truyện cười và đánh giá mức độ yêu thích. Kết quả khá rõ ràng: những mẩu truyện khiến người đọc phá lên cười trước hành động ngu ngốc của ai đó, khiến họ cảm thấy mình tài giỏi hơn thường được xếp hạng cao.

Dù không đến mức thảm khốc như câu chuyện của Monty Python, những kiểu truyện cười đề cao như trên có thể dẫn đến ảnh hưởng tiêu cực.

Chúng thường được dựng theo một khuôn mẫu. Năm 1997, nhà tâm lý học Gregory Maio đã thực hiện nghiên cứu tại Canada về tác động của những kiểu đùa này.

Ông chia ra hai nhóm: một nhóm đọc những mẩu truyện cười thông thường, không hướng đến một đối tượng hay một nhóm người cụ thể; nhóm còn lại sẽ tiếp xúc với những truyện cười chế giễu người dân tại Newfoundland.

Một lúc sau, hai nhóm được hỏi về những cảm xúc của họ đối với những người khác nhau, trong đó bao gồm cả người Newfoundland. Kết quả cho thấy, nhóm người thứ hai có quan điểm khắc nghiệt, thô lỗ với người Newfoundland hơn là những người thuộc nhóm thứ nhất.

Những truyện cười kiểu vậy có thể tác động tiêu cực đến sự tự tin của nhóm người mà câu truyện nhắm đến. 

Trong một thí nghiệm khác, hai nhóm gồm toàn phụ nữ tóc vàng tham gia vào một bài kiểm tra trí thông minh. Trước khi làm bài, một nhóm được đọc những mẩu truyện châm biếm trí tuệ của một cô gái tóc vàng hoe. Và dĩ nhiên, nhóm này đạt điểm số thấp hơn hẳn nhóm còn lại – nhóm không hề nhận được các mẩu truyện cười.

Bởi vậy, hãy suy nghĩ kĩ càng trước khi bạn quyết định lan truyền một câu truyện cười mang tính chất đề cao. Chúng không chỉ gia tăng sự phân biệt, đối xử mà còn đầu độc chính tâm trí bạn. 

Tổng kết 

Thông điệp chính của cuốn sách là

Đừng tin vào mọi điều bạn nghe. Thần thoại, chiêm tinh học hay điều kiêng kỵ, thực ra, chẳng ảnh hưởng gì đến cuộc đời bạn. Mặt khác, những thứ như tên của bạn, truyện cười có thể tác động mạnh mẽ đến cuộc đời bạn theo cách không ngờ, tác động vào suy nghĩ về bản thân của chính bạn.

Gợi ý sách cùng chủ đề

59 Giây, Richard Wiseman

Trong 59 Giây, Richard Wiseman cung cấp những câu trả lời khoa học, gãy gọn để giải đáp cho vô vàn những vấn đề của cuộc sống thường ngày. Từ tìm việc làm, gây dựng các mối quan hệ đến nuôi dạy con cái, thành công sẽ chớm nở chỉ trong chưa đầy 1 phút.