Khi Mọi Thứ Tan Vỡ

When Things Fall Apart

When Things Fall Apart (1997), Pema Chodron

Khi mọi thứ tan vỡ (1997) là một hướng dẫn giúp bạn đối đầu với những thách thức lớn mà cuộc sống dành cho bạn. Cuốn sách khai phá một loạt các khái niệm và phương thức, từ thiền định tới sự từ bi, kết hợp kĩ thuật thở, giúp bạn trở nên kiên cường trong nghịch cảnh và biết trân trọng cuộc sống thời điểm hiện tại hơn.

Cuốn sách này dành cho

  • Những ai muốn biết về ứng dụng của triết học phương đông trong xử lí các thách thức cá nhân;
  • Những học giả cảm thấy cuộc sống luôn đi cùng áp lực;
  • Những người cầu toàn đang tìm kiếm phương thức chống lại thói quen kỳ vọng cao và tự phê bình.

Về tác giả: Pema Chödrön là một giáo viên duy tâm nổi tiếng trong thế giới phương Tây. Cô cũng là tác giả của một số cuốn sách bán chạy nhất bao gồm The Wisdom of No Escape, Start Where You Are và The Places That Scare You. 

Cuốn sách này có gì cho tôi? Khi cuộc sống cho bạn những quả chanh, hãy học cách pha nước chanh.

Khi cuộc sống hạ gục bạn, thật khó để có thể vực dậy. Khi bạn đã từng trải qua một cuộc chia tay, liên tiếp bị từ chối khi tìm việc hay bất lực nhìn người mà ta yêu thương đang phải đấu tranh, hẳn bạn sẽ hiểu được rằng để có thể cảm thấy tích cực trở lại là việc khó khăn đến nhường nào. Một vài người trong chúng ta chưa bao giờ thực sự thoát khỏi những tranh đấu của chính bản thân mình.

Nhưng ta cũng có thể học cách tiếp cận cuộc sống theo một phương thức cho phép bản thân chấp nhận bất kì trở ngại nào. Chiến lược này giúp ta mạnh mẽ trong những nghịch cảnh và giữ bình tĩnh khi gặp nguy hiểm.

Trong bản tóm tắt này, bạn cũng sẽ học được:

  • Tại sao sự cô đơn lại có thể “ngầu”;
  • Tại sao nỗi sợ lại không đáng sợ;
  • Cách ta trải nghiệm cái chết mỗi ngày.

Thấu hiểu nỗi sợ là “chiếc vé” dẫn tới sự thấu hiểu bản thân sâu sắc.

Phần lớn chúng ta không thích cảm giác sợ hãi, đó là điều hiển nhiên. Nhưng ở những giai đoạn nhất định trong cuộc sống, nỗi sợ là cái gì đó ta nên đón chào.

Bằng cách nhận biết những nỗi sợ hãi thay vì lảng tránh chúng, ta có thể thấy được những quan điểm hoàn toàn mới về tính cách của bản thân hay về những mối quan hệ và quá khứ. Thông thường, sợ hãi là phản ứng đầu tiên khi ta tiến gần hơn tới sự thật ẩn nấp đằng sau vấn đề ta đang gặp phải.

Nhưng để giải đáp được những nỗi sợ, bạn cần phải hiểu chúng ở một mức độ sâu xa hơn bằng cách dành thời gian để suy ngẫm chúng. Thông thường, khi cuộc sống gặp trục trặc về sức khỏe hay đời sống hôn nhân, ta có thiên hướng tập trung toàn bộ năng lượng để giải quyết vấn đề nhưng lại không dành đủ thời gian để hiểu bản chất của vấn đề.

Để thay đổi điều đó, việc đầu tiên chúng ta cần làm là nhận ra rằng cuộc sống của chúng ta biến đổi liên tục; mọi thứ sắp xếp vào vị trí, rồi đổ vỡ và sau đó bất ngờ lại quay trở về với nhau. Để trân trọng quá trình này và học từ nó, bạn phải tạo ra khoảng trống trong cuộc đời mình để mọi thứ xảy ra – bạn có thể nhận thấy rằng những giải pháp tích cực xuất hiện từ những nơi không ngờ nhất. 

Giả dụ câu chuyện về một gia đình trong khoảng thời gian khó khăn, trụ cột là một người con trai đang đi làm và hỗ trợ tài chính cho cả bố mẹ và anh em ruột. Khi người này bị ngã khỏi yên ngựa và chấn thương nghiêm trọng, gia đình lo lắng cho tương lai trong tuyệt vọng – họ cảm giác như ngày tận thế đang tới gần.

Nhưng chỉ hai tuần sau, quân đội đến làng của họ và chiêu binh tất cả những người đàn ông khỏe mạnh ra chiến trận. Với chấn thương đang gặp phải, người con trai đã được cho phép ở lại nhà. Anh ấy đã có thể tìm việc lại ngay sau đó và tiếp tục chăm lo cho gia đình của mình. Cuối cùng, tất cả những lo lắng của gia đình này là không cần thiết bởi bản chất chuyển đổi của cuộc sống đã mang đến cho họ một giải pháp hoàn toàn mới.

Cô đơn là cơ hội hoàn hảo để tự quan sát và tự yêu bản thân.

Sự cô đơn cũng như nỗi sợ hãi, là điều gì đó chúng ta phải chịu đựng rất nhiều và cố lảng tránh. Tuy nhiên, cô đơn cũng cho chúng ta những cơ hội tốt nhất để nghỉ ngơi, phục hồi và tập trung.

Mỗi ngày, chúng ta đều phải cân bằng công việc, cuộc sống và các công tác xã hội, làm hết sức mình để hoàn thiện bản thân và liên tục đặt ra mục tiêu để đạt được những thứ to lớn và tốt đẹp hơn. Nhưng không nhiều người nhận ra bản thân có một lựa chọn thay thế cho cách sống áp lực và vội vã này.

Sự thay thế này được gọi là trung dung, một trạng thái tâm trí cởi mở, cho phép chúng ta quan sát những vấn đề theo bản chất của chúng. Để đạt được trung dung này bạn cần sự cô lập, và bạn cần chấp nhận rằng cô lập không hề tiêu cực.

Vậy nên, khi bạn thức dậy vào buổi sáng với cảm giác cô đơn mãnh liệt trong lồng ngực thì đừng hoảng sợ. Thay vì lo lắng về những sai sót đang xảy ra với bạn, hãy thư giãn với cảm nhận thay vì trách bản thân đã trải nghiệm nó.

Một khi bạn bắt đầu sử dụng trung dung để đối mặt với những khoảnh khắc cô đơn, bạn sẽ bắt đầu coi nỗi cô đơn như những cơ hội để quan sát bản thân mình; thực tế, bạn có thể dùng những khoảng thời gian trống trải để thiền định.

Thiền định không nhất thiết để hoàn thiện bản thân hay để đào tạo não bộ. Thay vì vậy, nó là khoảng thời gian để buông bỏ lý tưởng, niềm tin và những chuẩn mực để thực sự quan sát chính mình.

Hãy nhìn vào tâm trí của bạn và cho phép mình ngạc nhiên, vui sướng hoặc hoảng sợ bởi chính những suy nghĩ đó khi bạn thiền. Bằng cách biến điều này thành một thói quen hàng ngày, bạn sẽ có thể phát triển maitri – một sự tử tế và tình bạn vô điều kiện với chính bản thân.

Sự hi vọng tạo ra những ảnh hưởng bất lợi tới cuộc sống.

Điều gì khiến chúng ta bước tiếp khi gặp khó khăn? Nhiều người trong chúng ta nghĩ rằng hi vọng giúp chúng ta đương đầu với nghịch cảnh, nhưng thực tế hi vọng có thể làm cho chúng ta sợ hãi và lo lắng về tương lai hoặc dẫn chúng ta tới thất vọng.

Ngôn ngữ Tây Tạng nắm bắt mối quan hệ giữa hi vọng và nỗi sợ lớn nhất đặc biệt chính xác. Trong tiếng Tây Tạng, từ “hi vọng” là “rewa”, trong khi “sự sợ hãi” được dịch là “dopka”. Từ “re-dok” dùng để chỉ sự kết hợp của hi vọng và sợ hãi, một cảm giác có tính hai mặt, thu giữ sự vĩnh viễn không hài lòng với chính mình.

Trong “re-dok”, chúng ta bị kẹt giữa hi vọng đạt những thứ lớn hơn và sự sợ hãi trước thất bại. Điều này có thể gây hại đến chúng ta.

Thử nghĩ đến lần cuối cùng bạn đã thất vọng với chính mình – vì một dự án nào đó bạn tự hào đã bị từ chối, hoặc là một mối quan hệ sụp đổ ngay cả khi bạn trân trọng nó. Bạn đã dành thời gian khám phá những cảm giác xấu hổ, không thỏa mãn bắt nguồn từ đâu chưa? Hay bạn chỉ đơn giản muốn bạn có thể giống như ai đó hay trở thành một người tốt hơn?

Bằng cách đặt câu hỏi về sự hi vọng và nỗi sợ hãi của chính mình, chúng ta có thể tự giải phóng bản thân khỏi những bất mãn và thất vọng. Ví dụ, khi ai đó nói với bạn rằng bạn trông già và bạn cảm thấy bị xúc phạm, hãy cố gắng tự hỏi tại sao mong muốn được trẻ trung lại quan trọng tới vậy?

Đặt câu hỏi về hi vọng và sợ hãi theo cách này cho thấy mọi sự việc không quan trọng đến thế.

Mỗi người có những hi vọng riêng và những nỗi sợ tương tự phát sinh. Điều này là kết quả của môi trường sống và trải nghiệm của họ trong thời ấu thơ và trưởng thành. Nhưng có một nỗi sợ hãi phổ quát xuất hiện trong nền tảng của cả cuộc đời chúng ta: sự sợ hãi về cái chết.

Nỗi sợ chết khiến chúng ta không chấp nhận cái chết như một phần tự nhiên của cuộc sống. Rốt cuộc, chúng ta trải nghiệm vô số các hình thức hay sự đại diện của cái chết trong cuộc sống hàng ngày: khi một ngày kết thúc, khi chúng ta chia tay với ai đó, khi chúng ta bỏ việc hoặc ngay cả khi chúng ta thở ra – cuộc sống liên tục phô diễn sự kết thúc với tất cả các hình thức.

Bằng cách chấp nhận những kết thúc như là một phần của dòng chảy liên tục thay đổi của cuộc sống, chúng ta có thể chấp nhận rằng không có gì là vĩnh viễn – thậm chí là sự tồn tại của chúng ta. Bằng cách này, cái chết sẽ không còn trở nên đáng sợ.

Làm quen với vô thường, đau khổ và vô ngã dẫn chúng ta đến gần ý nghĩa cuộc sống hơn.

Tại sao chúng ta tồn tại? Đó là một câu hỏi mà con người đang phải trăn trở trong nhiều thế kỷ. Mặc dù bài viết này không đưa ra một câu trả lời dứt khoát, nhưng chúng ta sẽ khám phá được ba chân lý của sự tồn tại, để làm sâu sắc hơn hiểu biết về thời gian của chính mình trên hành tinh này. Những chân lý này là vô thường (quy luật thay đổi), đau khổ và vô ngã (từ bỏ bản ngã), và tìm hiểu ba điều này cũng có thể làm cho những thách thức trong cuộc sống trở nên dễ chịu hơn nhiều.

Thứ nhất, sự vô thường là cốt lõi của cuộc sống. Tưởng chừng đáng sợ là vậy, lợi ích tốt nhất của chúng ta là ăn mừng sự vô thường, và chúng ta có thể làm như vậy bằng cách công nhận nó trong khoảng thời gian gây dựng khởi đầu mới. Khi ai đó được sinh ra, khi bạn yêu một người mới hoặc thậm chí khi bạn bắt đầu một ngày đầy năng lượng, bằng cách nắm lấy ý tưởng rằng những bắt đầu đi kèm với kết thúc độc đáo của riêng mình, bạn sẽ ý thức về sự vô thường và cách thức nó hình thành cuộc sống của chúng ta.

Đau khổ là một phần không tránh khỏi trong cuộc sống của chúng ta. Có câu nói rằng, không có niềm vui nào mà không có nỗi đau; tương tự, không có cảm hứng nào mà không có sự thống khổ. Giống như vô thường, đau khổ là cái gì chúng ta cũng nên ăn mừng, vì nó nhắc nhở rằng chúng ta không thể luôn luôn có được những gì chúng ta muốn, và giúp chúng ta cảm thấy hạnh phúc hơn về tình trạng hiện tại của chúng ta.

Để chấp nhận đau khổ như một sự thật cần thiết của sự tồn tại, hãy dành thời gian quan sát cách bạn phản ứng với những tình huống đau đớn, nhưng đừng lên án phản ứng cảm xúc của bạn.

Giả sử, bạn đang ở trong phòng chờ chuẩn bị cho một cuộc phẫu thuật – bạn sẽ đau đớn trong những tuần tới và tất cả những gì bạn có thể nghĩ đến là chạy trốn. Không sao đâu! Có lẽ bạn đang cảm thấy đầy giận dữ và hổ thẹn vì một người bạn khiến bạn xấu hổ. Cũng ổn thôi! Quan sát cảm xúc của bạn và xem những gì bạn có thể học. Theo thời gian, khả năng đối mặt với đau đớn của bạn sẽ cải tiến.

Cuối cùng, bằng cách chấp nhận sự vô ngã, chúng ta có thể học cách cảm thấy thoải mái với quá khứ và tương lai, và từ đó học cách sống cho hiện tại. Mặc dù chúng ta thường giải thích sự thiếu cái tôi như sự thiếu tự tin, thực ra đó là một dấu hiệu của hạnh phúc sâu sắc; bằng cách tiếp cận từng thời điểm với sự tò mò, bạn sẽ thoát khỏi suy nghĩ mà bạn tự suy diễn. Thay vì cứ mãi gắn liền với câu chuyện cuộc sống, vô ngã giúp chúng ta đánh giá cao những gì đang xảy ra xung quanh chúng ta trong hiện tại.

Từ bi đối với người khác cho phép chúng ta yêu bản thân sâu sắc hơn.

Dành thời gian cho bản thân ban đầu có thể nghe hơi lạ một chút. Nhưng, nó có thể giúp bạn trở thành một người từ bi hơn.

Từ bi không chỉ là tham gia kết nối với những người kém may mắn hơn chúng ta, mà còn với mọi người xung quanh chúng ta và chính chúng ta. Từ bi đối với người khác có thể khiến bạn đồng thời tự chấp nhận chính mình nhiều hơn.

Đây là điều mà thầy giáo Roshi Bernard Glassman tìm ra khi điều hành dự án cho người vô gia cư ở Yonkers, thành phố New York. Khi giải thích cho tác giả, Glassman nhận thấy rằng việc xây dựng mối quan hệ với những người mà xã hội từ chối cũng giống như việc liên lạc với một vài phần của chính mình mà ông đã chối bỏ trong một thời gian dài.

Bạn có thể mở khóa sức mạnh của từ bi bằng cách tập trung vào bản thân như đã giải thích trong phần trước.

Ví dụ, bạn chứng kiến một người đàn ông đánh con chó trông nó thật thảm thương. Nhiều người trong chúng ta có thể quay lưng lại vì chúng ta không thể chịu đựng được nỗi đau mà lòng từ bi của chúng ta dành cho sự đau khổ của con chó. Nhưng lòng trắc ẩn không phải để chạy trốn – thực tế, nó có thể thay đổi những cuộc sống.

Nhưng bằng cách nào?

Bằng cách luyện tập tonglen, nơi chúng ta chuyển cơn đau thành niềm vui thông qua các thiền định về hơi thở. Bắt đầu bằng suy nghĩ của một người đau khổ. Giữ họ trong tư tưởng của bạn như bạn đang hít vào nỗi đau của cô ấy hay anh ấy. Sau đó, khi bạn thở ra, lan tỏa niềm vui bạn muốn họ cảm nhận.

Thiền, hít thở và một góc nhìn mới về thế giới có thể đưa chúng ta vượt qua những giai đoạn khó khăn.

Những bài học chúng ta đã học được trong những trang viết này có thể dễ dàng áp dụng cho cuộc sống hàng ngày. Tuy nhiên, khi người yêu rời bỏ chúng ta hoặc ông chủ bắt đầu la mắng chúng ta, thật khó để áp dụng những kỹ thuật này. Để giữ vững tiến độ, có ba chiến thuật cổ xưa bạn có thể sử dụng.

Chiến thuật đầu tiên được gọi là dừng tranh đấu. Đây là thói quen sử dụng thiền định để tự hồi mình vào những thời điểm khi bạn cảm thấy bất lực. Thay vì đấu tranh với những suy nghĩ của mình, hãy nắm lấy và điều tra chúng để tìm hiểu thêm. Điều gì khiến bạn sợ nhất? Cái gì khiến bạn thấy ghê tởm? Quan sát chính mình để tìm câu trả lời cho những những câu hỏi khó.

Chiến lược thứ hai là lấy độc trị độc – nói cách khác, sử dụng thời gian đau khổ như một lời kêu gọi thức tỉnh. Ba chất độc có thể kể đến là niềm đam mê (hoặc cơn nghiện), sự ngu dốt và sự công kích. Nếu bạn cảm thấy một trong ba điều này lớn lên trong bạn, đừng ngăn chặn hoặc phủ nhận nó; thay vào đó, sử dụng kỹ thuật tonglen. Hít thở trong sự thôi thúc bạn đang trải qua, ngay cả khi nó khiến bạn cảm thấy mất mặt hay xấu hổ. Sau đó, thở ra một lần nữa với một cảm giác tạo ra không gian và tự do cho chính mình.

Chiến lược cuối cùng là bộc lộ năng lượng được đánh thức, hay luyện tập nhận thức rằng mọi thứ đều sống động và hoàn thiện theo cách của nó. Bằng cách chứng kiến thế giới theo cách này, chúng ta sẽ ngừng đòi hỏi bản thân trở nên tốt hơn hoặc che giấu những vấn đề mà chúng ta không thể bỏ qua. Thay vì tìm kiếm một thứ gì đó thuần khiết hơn, chúng ta học cách làm việc với những gì mình đang có. Hãy tận hưởng những giây phút hiện tại và chúng sẽ trở thành giáo viên của bạn.

Tổng kết

Thông điệp chính trong cuốn sách này:

Kết hợp việc chấp nhận bản thân, bình tĩnh phản ánh và đánh giá sâu sắc về thời điểm hiện tại trong cuộc sống hằng ngày, bạn sẽ được trang bị tốt hơn để đối phó với những thời điểm đầy thách thức. Dành thời gian để tìm hiểu về nỗi sợ hãi, những thiếu sót và khó khăn của mình, ngay cả khi bạn đang đối mặt với giai đoạn khó khăn nhất của cuộc đời cũng có thể giúp bạn đến gần hơn với bạn bè, gia đình – và cả những người lạ mặt.

Lời khuyên hữu ích:

Chấp nhận nơi bạn đang đứng ngay lúc này!

Nếu bạn đã từ bỏ thiền định bởi thật khó khăn để ngăn cản những suy nghĩ căng thẳng, kỹ thuật Khai Thông Thiền Định (Shamatha) và Thiền Tuệ (Vipashyana) có thể giúp bạn. Tập trung sự chú ý của bạn vào hơi thở, và khi nhận thấy tâm trí đang lang thang, hãy gắn nhãn những suy nghĩ lo lắng hay xao lãng đang diễn ra, trước khi nhẹ nhàng trở lại với hơi thở của mình. Bằng cách áp dụng nhãn dán tư duy bên trong như vậy, bạn đã chấp nhận những suy nghĩ luẩn quẩn ấy mà không phán xét và đem lòng từ bi bỏ vào bài thiền của mình.

Gợi ý đọc thêm

Phật giáo giản đơn, Steve Hagen

Phật giáo giản đơn (2013) là những hướng dẫn thực hành Phật giáo thiết yếu. Từ việc xây dựng nhận thức để sống trong hiện tại, giáo lý quan trọng nhất của Phật giáo được giải thích một cách rõ ràng và dễ tiếp cận, liên quan đến các khía cạnh cốt yếu của cuộc sống hàng ngày.