Va Vào Hạnh Phúc

Stumbling on Happiness, Daniel Gelbert

Va vào hạnh phúc sẽ giải thích cách mà con người luôn nghĩ về tương lai. Thông qua ngôn từ dễ hiểu và các ví dụ gần gũi đời thường, cuốn sách sẽ giúp người đọc hiểu những lý thuyết về tâm lý học, thần kinh học và triết học.  

Đây sẽ là một lựa chọn tuyệt vời cho bạn nếu:

Bạn hứng thú với cách vận hành của trí tượng tưởng

Bạn quan tâm đến cách mà chúng ta dự đoán trước về tương lai

Bạn muốn hiểu biết nhiều hơn về các vấn đề khoa học

Người dành tặng cho bạn những thông tin hữu ích này là

Daniel Gilbert, giáo sư tâm lý học giảng dạy tại đại học Harvard danh tiếng. Ông dành phần lớn thời gian đề nghiên cứu về tâm lý học và đã dành được rất nhiều giải thưởng cho việc giảng dạy cũng như nghiên cứu của mình. “Va vào hạnh phúc”, một trong những cuốn sách bán chạy nhất mọi thời đại, được xem là đứa con tinh thần đáng tự hào nhất của ông. Bên cạnh đó, những bài viết của ông cũng xuất hiện nhiều lần trên các phương tiện thông tin đại chúng như các tờ báo danh tiếng gồm New York Times và TIME.

Tại sao người viết lại muốn giới thiệu cuốn sách này tới bạn

Với tựa đề khá hóm hỉnh (Va vào hạnh phúc), thoạt đầu tác phẩm có thể khiến bạn liên tưởng đến những cuốn sách self-help. Nhưng thực tế, đây là một cuốn sách khoa học 100% nghiên cứu về hạnh phúc. Thay vì những quan điểm mang tính chủ quan, cuốn sách sẽ dùng rất nhiều những thí nghiệm khoa học thú vị, từ đó đưa ra dẫn chứng xác thực để làm mới hoàn toàn quan niệm của bạn về hạnh phúc theo một cách khoa học và thuyết phục nhất.

Chương 1. Tâm trí của chúng ta có khả năng lấp đầy những chi tiết bị bỏ sót trong khi ta không hề biết

Mặc dù con người không hề hay biết, nhưng tầm nhìn của mỗi người đều có một điểm mù, tại điểm ấy đôi mắt ta không thể trông thấy hình ảnh. Tuy nhiên, khi nhìn vào một bức ảnh hay khuôn mặt của người khác, chúng ta thường nhìn thấy toàn bộ mà không phát hiện ra điểm mù. Đó là bởi vì não bộ đã tự động lấp vào những chi tiết bị thiếu hụt ấy. Nó thường “quét” xung quanh điểm mù và thêm vào đó phần mà nó cho là còn thiếu. Hay nói cách khác, não bộ đã “tự tạo ra” một phần tầm nhìn của bạn trong khi bạn không hề hay biết.

Ví dụ trên đã chứng minh khả năng vô tận của não bộ trong việc bổ sung những thông tin còn thiếu và thay đổi nhận thức của con người về hiện thực. Chúng ta nghĩ rằng những gì ta thấy chính là hình ảnh chính xác nhất về thế giới xung quanh. Nhưng không, đó chỉ là “tác phẩm” của não bộ con người mà thôi.

Nhưng thực tế, khả năng của não bộ còn vượt xa việc chỉ đơn thuần thay đổi tầm nhìn của con người, nó thậm chí còn tác động đến cách ta ghi nhớ ký ức. Khi chúng ta nhớ về quá khứ, chúng ta không thể nhớ lại chính xác những gì đã xảy ra. Vì có quá nhiều thông tin để ghi nhớ, nên não bộ chỉ lưu trữ những chi tiết và cảm xúc quan trọng.

Ví dụ, nếu bạn có một bữa tối tồi tệ trong một nhà hàng, khi bạn nhớ lại, bạn có thể nhớ về cảm giác bực bội do gã bồi bàn thô lỗ hay chai rượu vang sặc mùi nút bần mang lại. Nhưng trong suốt những chi tiết quan trọng đó, não bộ sẽ cố hết sức để hoàn thiện bức tranh kí ức với những suy đoán của nó về những mảnh ghép còn thiếu. Ví dụ, não bộ sẽ thêm vào một vài chi tiết như nụ cười nhăn nhở của gã bồi bàn khi anh ta mang ra cho bạn chai rượu hỏng. Đương nhiên, điều này không hoàn toàn là sự thật. Giống như đã làm với những điểm mù, não bộ lấp đầy những chi tiết đó nhanh đến nỗi ta thậm chí còn không biết là nó đang xảy ra.

Có thể nói, mặc dù chúng ta coi ký ức và tầm nhìn như là  biểu hiện của sự thật một cách chính xác nhất, nhưng thực tế chúng lại là sự pha trộn giữa thực tế và trí tưởng tượng.

Chương 2. Chúng ta tin rằng những dự đoán về tương lai của bản thân là chính xác, nhưng thực tế chúng chỉ là một sự suy đoán trong hàng ngàn khả năng có thể xảy ra.

Giả dụ rằng bạn đang lên kế hoạch cho buổi tối ở một tiệm bánh pizza mà trước đó bạn chưa từng ghé qua. Bạn cho phép bản thân được mơ mộng về sự thích thú đó, và sau đó trí tưởng tượng sẽ vẽ ra một viễn cảnh cực kỳ chi tiết về những cảm nhận của bạn tối nay. Đó có thể là bộ râu vểnh lên đầy chăm chút của người bồi bàn, hay lớp phomai đang xèo xèo hấp dẫn trên chiếc pizza. Và nó làm bạn gần như không thể chờ đợi thêm nữa!

Đây là một ví dụ về khả năng của não bộ trong việc vẽ ra một viễn cảnh sinh động và chân thực chỉ dựa trên một thông tin hết sức đơn thuần, rằng bạn định đi ăn pizza.

Vấn đề nằm ở chỗ sau những tưởng tượng đẹp đẽ đó, bạn sẽ có xu hướng nghĩ rằng đó chính là tình huống duy nhất có thể xảy ra, và bạn mong rằng sự thật sẽ giống đúng như “viễn cảnh” mà bạn đã vẽ ra.

Nhưng hãy nhớ rằng, điều duy nhất bạn có thể chắc chắn đó là bạn sẽ đi ăn pizza vào tối nay. Não bộ đã thêm vào sự suy đoán của bạn những chi tiết nhỏ nhặt khác. Nhưng thực tế, có hàng tá những khả năng khác có thể xảy ra vào tối nay. Có thể là nhà hàng hết pizza làm với phomai mozzarella rồi? Hay người bồi bàn để một bộ râu thay vì bộ ria vểnh nghệ thuật? Hay thậm chí cả nhà hàng đó đã cháy rụi vào đêm trước đó rồi?

Nhưng bất chấp những khả năng đó, bạn vẫn một mực cho rằng viễn cảnh mà ban đầu bạn dựng lên sẽ là một sự suy đoán hợp lý nhất, và sau đó sẽ tin tưởng một cách vô cớ vào sự suy đoán đó.

Thật không may, điều này áp dụng cho tất cả những suy đoán của con người về tương lai: chúng phần lớn dựa trên thành công của não bộ trong việc đã lấp đầy những chi tiết, nhưng chúng ta vẫn mù quáng tin vào nó.

Chương 3. Việc những cảm xúc hiện tại ảnh hưởng đến cách con người nghĩ về tương lai sẽ dẫn đến những sai lầm đáng tiếc.

Bạn đã từng đi mua sắm nhu yếu phẩm cho cả tuần nhưng chỉ đủ dùng đến nửa tuần vì bạn hoàn toàn không ước lượng được số thức ăn mà mình cần hay chưa? Có một sự thật khá thú vị rằng, đó có thể là do bạn đã mắc sai lầm khi đi mua sắm với cái dạ này đã no căng.

Con người thường lầm tưởng rằng những suy đoán về tương lai của chúng ta là khá khách quan và hợp lý, nhưng thực tế nó lại bị ảnh hưởng rất nhiều từ cảm xúc hiện tại. Ví dụ, nếu bạn đi mua sắm khi bạn đang no thì sẽ rất khó tưởng tượng ra cảm giác đói trong tương lai, kết quả là bạn sẽ không mua đủ số lượng thức ăn cần dùng. Tại sao lại như vậy?

Bởi lẽ bộ não con người quan tâm đến thực tại nhiều hơn so với tương lai. Sở dĩ đặc điểm này xuất hiện vì nó là một điều vô cùng cần thiết để tồn tại. Giống như việc tổ tiên ta tập trung vào những con hổ răng kiếm hung dữ đang rình rập họ mỗi ngày thay vì những mơ tưởng về tương lai xa xôi.

Xu hướng này mạnh mẽ đến nỗi bạn không thể làm bản thân mình thấy đói để có thể dự đoán về tương lai chính xác hơn. Nếu hiện tại bạn đang có một cảm xúc nhất định (ví dụ như bạn không đói), thì bạn sẽ không thể tưởng tượng ra tương lai theo một cách khác đi (bạn sẽ đói).

Xu hướng trên không chỉ giới hạn trong đồ ăn, mà thực tế rằng cảm xúc thực tại của con người cũng có thể tô điểm cho nhận thức của họ về tương lai theo nhiều cách khác nữa. Ví dụ, nếu khi nghĩ về một vài việc trong tương lai (chẳng hạn là bài thuyết trình ở cơ quan) bạn đang rất tức giận, thì bạn sẽ có xu hướng nghĩ nó theo hướng vô cùng tiêu cực và ảm đạm (có thể thậm chí không một ai thèm nghe bài thuyết trình của bạn). Suy nghĩ tiêu cực đó sẽ tạo cho bạn những lo lắng thừa thãi, và bạn có thể sẽ tự phá hủy tất cả trong khi có nhiều khả năng sự việc sẽ thành công rực rỡ.

Chương 4. Đừng đánh giá một sản phẩm dựa trên mức chênh lệch giá so với quá khứ, hãy dựa vào mức độ hài lòng với số tiền bạn đã bỏ ra.

Khi chúng ta nhìn vào giá của một sản phẩm, ta thường có cảm giác băn khoăn rằng không biết mức giá ấy có xứng đáng hay không. Nhưng sau đó làm sao chúng ta có thể quyết định được?

Hầu hết mọi người đều chỉ dùng một phép đánh giá cơ đơn giản: món đồ này đắt hay rẻ hơn so với trước kia? Nếu mức giá tăng lên, người mua hàng thường nghĩ là hiện tại nó quá đắt rồi, còn nếu mức giá giảm đi, họ lại có cảm giác mình đang mua được một món hời. Ví dụ, với hai chiếc vali du lịch giống nhau nhưng được đặt giá khác nhau: Vali A được giảm giá từ 600$ xuống 500$, và vali B  tăng từ 300$ lên 400$. Thật khó tin nhưng hầu hết mọi người lại chọn vali A bởi lẽ họ nghĩ rằng đó là một món hời, bất chấp thực tế rằng về tài chính thì rõ ràng thiệt hại của nó cao hơn rất nhiều.

Cách thức này rõ ràng là quá nông cạn. Một cách hiệu quả khác đó là so sánh một món đồ với những món đồ khác cùng mức giá.

Hãy cùng nghĩ về một ly cà phê. Nếu giá của nó tăng từ 1,5$ lên 2$, chúng ta có xu hướng nghĩ rằng nó quá đắt. Nhưng nếu ta so sánh nó với những thứ khác cùng giá 2$, ví dụ như là một chiếc tất hay 10 phút đỗ xe, thì tách cà phê lại trở thành một món hời vì nó đem lại cho ta sự hài lòng cao hơn so với những thứ khác.

Tuy nhiên, việc đánh giá sản phẩm dựa trên mức giá cũ của nó đến với tâm trí ta một cách tự nhiên và dễ dàng đến mức chúng ta quên mất đi những thứ khác có thể mua với 2$, và từ đó nghĩ rằng 2$ cho một tách cà phê là quá đắt.

Chương 5. Con người thường không tin tưởng kí ức của mình vì chúng ta luôn nhớ những điều khác thường và kì lạ hơn là những gì bình thường.

Hãy tưởng tượng bạn đang đi cắm trại, và như hầu hết các buổi cắm trại khác, bạn dành hầu hết thời gian chiến đấu với bọn muỗi và phải ngủ trên nền đất gồ ghề, thậm chí là đá nhọn. Sau đó, kí ức của bạn về buổi cắm trại sẽ tràn đầy những mối bận tâm bình thường đó, và hẳn là bạn sẽ không thèm cân nhắc về việc sẽ đi cắm trại tiếp nữa.

Bây giờ thì hãy tưởng tượng rằng sau một tuần chịu đựng hoàn cảnh đó, bạn bỗng vấp vào hòn đá và nhặt được tờ 100$ dưới hòn đá đó. Kết quả là kí ức về buổi dã ngoại sẽ hoàn toàn được thay đổi: Thay vì những con côn trùng và giấc ngủ không thoải mái, thì bạn sẽ nhớ điều bất ngờ với tờ 100$ nhiều hơn. Và sau đó bạn thậm chí sẽ nghĩ rằng thực ra đi cắm trại cũng không tệ chút nào.

Những tình huống như vậy đã chỉ ra rằng chúng ta đã thiếu tin tưởng vào kí ức của mình thế nào khi đưa ra quyết định. Những kí ức đặc biệt (như nhặt được 100$) sẽ “thống trị” kí ức của con người vì ta dành sự quan tâm đặc biệt cho nó. Những điều tầm thường, tẻ nhạt (như giấc ngủ không thoải mái) có thể bị coi là hiểu nhiên và nhanh chóng đi vào quên lãng.

Một lỗi khác của trí nhớ là tâm trí con người luôn mặc định rằng những gì chúng ta có thể nhớ lại dễ dàng chắn hẳn là diễn ra thường xuyên hơn. Vì ta không biết được  tại sao kí ức về những điều kì lạ lại rõ nét hơn, nên luôn lầm tưởng rằng là do chúng xảy ra nhiều hơn. Vì chúng ta thường chỉ tập trung vào những điều kì lạ và quên đi toàn bộ sự việc, nên những điều tuyệt vời ấy sẽ khiến ta đánh giá quá cao so bản chất thực sự của sự việc. Sự kết hợp của hai sai lầm trên đã làm con người nhớ về những việc trong quá khứ một cách thiếu chính xác. Thật không may, nó thậm chí có thể dẫn đến sai lầm khi ta cố tái hiện lại những kí ức không vui, giống như việc ta lầm tưởng rằng việc đi cắm trại thực ra khá tuyệt vời.

“Bộ não chấp nhận tất cả những gì mà đôi mắt nhìn thấy, đôi mắt lại luôn đi kiếm tìm những gì bộ não mong muốn”

Chương 6. Bởi vì tiền bạc là thứ mang lại lợi ích cho cả xã hội, nên con người thường lầm tưởng rằng nó có thể mang lại hạnh phúc.

Tại sao bạn nghĩ rằng những ý tưởng tuyệt vời, như công thức cho một chiếc bánh phomai tuyệt hảo, lại có thể lan truyền rộng rãi và nhanh chóng và rộng rãi đến thế? Lý do rất đơn giản, vì con người thường muốn được đưa cho những lời khuyên cụ thể và chính xác như vậy.

Tuy nhiên, theo hiểu biết của những người đã từng nghe nhiều tin đồn thất thiệt, những thông tin sai lệch cũng rất dễ được lan truyền rộng rãi. Nhưng tại sao mọi người lại muốn chia sẻ những thông tin sai lệch như vậy? Trên thực tế, điều này chỉ xảy ra khi thông tin đó nằm trong sự quan tâm của bản thân chúng ta, của cả xã hội, nơi mà những niềm tin không chính xác sẽ lan truyền nhanh rộng rãi.

Niềm tin rằng mức độ hạnh phúc của con người tỉ lệ thuận với số tiền họ có là một ví dụ điển hình. Ở một chừng mực nào đó, quan điểm đó vẫn đúng: sự giàu có sẽ kéo con người ra khỏi sự bần hàn và bước lên tầng lớp trung lưu của xã hội. Những người Mỹ kiếm được 50.000$ mỗi năm thì hạnh phúc hơn những người kiếm được 10.000$. Nhưng nếu nhìn xa hơn một chút, tiền bạc sẽ không thể tăng mức độ hạnh phúc của con người. Vì vậy quan điểm rằng mức độ hạnh phúc tỉ lệ thuận với số tiền bạn có là hoàn toàn sai lầm. Nhưng tại sao nó vẫn được lan truyền rộng rãi đến thế?

Mặc dù tiền bạc không thực sự làm con người hạnh phúc, nhưng nó lại đóng vai trò quan trọng trong sự thịnh vượng của nền kinh tế. Nếu mọi người đều hài lòng về những gì mình có, thì sẽ chẳng có sự mua bán trao đổi nào diễn ra, kết quả là nền kinh tế sẽ hoàn toàn sụp đổ.

Một xã hội ổn định phải tồn tại dựa trên nền kinh tế vững mạnh, vì vậy việc con người cố gắng kiếm tiền là điều cần thiết. Niềm tin rằng tiền bạc sẽ mang lại hạnh phúc có thể tạo ra động lực để chúng ta kiếm tiền. Điều đó có nghĩa rằng con người hoàn toàn tự nguyện và thoải mái trong việc lan truyền niềm tin sai lệch đó, đơn giản vì nó giúp cho hệ thống xã hội của chúng ta có thể vận hành được.

Chương 7. Con người thường nghĩ rằng mình đặc biệt nên không cần phải hỏi ý kiến của người khác, mặc dù họ có thể học hỏi thêm rất nhiều từ những người xung quanh.

Chúng ta thường nghĩ rằng mình khá đặc biệt và hoàn toàn khác với mọi người xung quanh. Ta có thể nhận thấy rằng đây là một cách nghĩ khá ích kỉ, nhưng bộ não đã hoàn toàn bị “trói” trong suy nghĩ đó rồi. Tuy nhiên, quan điểm này có thể dẫn đến một sai lầm nghiêm trọng: ta lầm tưởng rằng bản thân mình đặc biệt đến mức không thể tận dụng được gì từ sự giúp đỡ hay lời khuyên từ người khác.

Hãy tưởng tượng rằng bạn đang cân nhắc về việc xin thôi việc để đi du lịch vòng quanh thế giới. Bạn sẽ ngồi một chỗ hàng giờ đồng hồ để suy xét nhưng ưu điểm, nhược điểm, nghĩ đi nghĩ lại những suy nghĩ giống nhau. Ai đó có thể khuyên bạn nên nói chuyện với một người đã từng có chuyến du lịch vòng quanh thế giới năm ngoái, nhưng bạn lập tức nhún vai bỏ qua lời khuyên ấy vì cho rằng: người đó ở một hoàn cảnh hoàn toàn khác. Bạn tin rằng những suy nghĩ và trải nghiệm của bạn đặc biệt đến nỗi không ai có thể đưa ra lời khuyên hữu ích nào cả.

Tuy nhiên, chúng ta không đặc biệt như mình vẫn nghĩ. Trên thực tế, giải pháp cho hàng tá vấn đề của bạn lại nằm ở những trải nghiệm của người khác, bởi lẽ con người thường phản ứng với các vấn đề theo những cách khá tương tự nhau. Những nghiên cứu đã chỉ ra rằng bạn có thể đưa ra dự đoán chính xác cho tương lai dựa trên những kinh nghiệm của mọi người xung quanh.

Vì vậy, thay vì ngồi một chỗ nghĩ mãi về chuyến du lịch vòng quanh thế giới, hãy hỏi kinh nghiệm từ một người đã có chuyến đi giống như kế hoạch bạn vẽ ra, và bạn sẽ ngạc nhiên khi nhận ra rằng những trải nghiệm của họ giống mình đến thế nào.

“Ai cũng đều tin rằng mình thông minh, xinh đẹp, tài giỏi, thú vị, cởi mở, khỏe mạnh, thu hút hơn những người bình thường”

Chương 8. Hãy luôn hành động để nắm bắt cơ hội. Thà sai lầm rồi học hỏi còn hơn tiếc nuối vì không làm gì cả.

Kí ức nào làm bạn thấy tiếc nuối nhất: cưới một người chồng và sau đó anh ta trở thành kẻ giết người? hay bỏ lỡ một người mà về sau anh ấy trở thành một tỉ phú hay một ngôi sao nhận được giải Nobel danh giá?

Thật bất ngờ, câu trả lời lại là vế sau. Bởi lẽ não bộ về cơ bản đã được lập trình để khiến những quyết định sai lầm trở nên tốt đẹp hơn về sau. Khi mọi thứ không được như mong đợi, rất nhanh chóng, chúng ta giải thích chúng theo cách khiến bản thân vui vẻ hơn. Vì vậy, mặc dù việc cưới phải “một kẻ giết người” là một sai lầm nghiêm trọng, nhưng ta vẫn luôn tự nhủ rằng: nhờ vậy mà ta mạnh mẽ hơn, hoặc ta có thể có được những bài học đắt giá từ đó, ví dụ như cách để nhận ra những vấn đề tâm lí của người khác.

Chúng ta thường tiếc nuối vì không hành động bởi lẽ bộ não con người rất khó khăn trong việc nghĩ ra những cách nhìn lạc quan hơn về những việc ta không hề có thông tin gì trước đó. Đương nhiên, bộ não của chúng ta không thể chắt lọc được điều gì lạc quan hơn nếu ta thậm chí còn không hành động. Điều đó có nghĩa rằng, nếu bạn bỏ lỡ một ngôi sao điện ảnh, bạn chỉ có thể tiếc nuối mà không rút được bài học gì từ đó cả.

Tuy nhiên, con người rất hiếm khi nhận ra rằng não bộ làm việc theo nguyên tắc đó. Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra rằng mọi người tin rằng họ thường tiếc vì đã hành động ngu ngốc nhiều hơn tiếc vì đã không hành động, điều này càng khiến chúng ta ngần ngại thử những trải nghiệm mới mẻ hơn. Nhưng trên thực tế, những lời tiếc nuối trong thâm tâm sẽ gọi tên những việc mà ta chưa làm, ví dụ như không đi học đại học, không tự kinh doanh hay không đi du lịch đến Andes.

Vì vậy, nếu bạn ngần ngại điều gì, lựa chọn sáng suốt nhất là tiến hành làm nó đó. Sẽ luôn có những bài học đắt giá trong thất bại, nhưng nếu không hành động, bạn sẽ chẳng có gì để học hỏi cả.

Chương 9. Một móng tay bị sứt thậm chí còn tồi tệ hơn cả một ngôi nhà cháy: tâm hồn bảo vệ bạn khỏi những trải nghiệm thương đau.

Bất cứ lúc nào bạn cũng có thể gặp phải những chuyện không vui trong cuộc sống. Nó có thể là những thứ vụn vặt như móng tay bị sứt mẻ, hay có thể là cả một thảm họa giống như việc ngôi nhà bạn bị thiêu rụi.

Mặc dù rất kì lạ, nhưng những việc vụn vặn còn làm ta cảm thấy tồi tệ hơn rất nhiều so với những thảm kịch to lớn. Đó là bởi vì khi sự việc đủ nghiêm trọng, nó sẽ khởi động “bộ máy bảo vệ tâm hồn” trong mỗi chúng ta, thứ được cài đặt để đảm bảo rằng tinh thần ta sẽ không gục ngã. Nhờ vào “bộ máy” đó, mà tâm lý của những người có nhà mới bị cháy hồi phục nhanh hơn họ tưởng rất nhiều.

Tuy nhiên, những sự việc nhỏ nhặt lại không đủ sức để “đánh thức” bộ máy ấy. Điều đó có nghĩa rằng, những việc như sứt móng tay còn làm chúng ta khó chịu lâu hơn nhiều so với việc ngôi nhà bị cháy. Vì vậy, ta thậm chí còn tha thứ cho sự lừa dối của bạn đời nhanh hơn nhiều so với những thói xấu hằng ngày của người đó, ví dụ như việc anh ta luôn vứt quần áo bẩn dưới sàn nhà.

Đương nhiên, chúng ta không nhận ra rằng mình lại hành động kì lạ như vậy. Vì thế, con người rất kém trong việc tưởng tượng xem mình có thể buồn thế nào và  mất bao lâu để vượt qua những sự việc tồi tệ.

Chương 10. Mặc dù con người luôn đánh giá cao sự tự do và quyền được chọn lựa, nhưng chúng ta thường hạnh phúc hơn khi ta không thể thay đổi gì cả.

Hãy tưởng tượng rằng, bạn nhận được một chiếc đồng hồ đẹp trong ngày sinh nhật, thì liệu rằng bạn có muốn được quyền đổi nếu cửa hàng có mẫu khác hợp gu của bạn hơn?

Hầu hết mọi người đều nghĩ rằng, trong bất cứ trường hợp nào, có nhiều sự lựa chọn vẫn tốt hơn. Tuy nhiên, điều đó lại không đúng, vì khi có nhiều chọn lựa, chúng ta sẽ bắt đầu băn khoăn đâu mới là cái tốt nhất. Nếu bạn biết mình có quyền trao đổi, bạn sẽ soi xét cái đồng đó kĩ càng hơn và cố tìm ra lí do để đổi nó.

Điều đó có nghĩa rằng, dù thật ngược đời nhưng nếu không có quyền chọn lựa, ta sẽ hạnh phúc hơn việc phải băn khoăn giữa rất nhiều lựa chọn khác nhau. Vì vậy, có thể nói nếu bạn biết bạn không có quyền đổi chiếc đồng hồ, bạn sẽ nhìn nó với cái nhìn đầy lạc quan, tập trung vào những điểm tốt và cảm thấy hài lòng với nó.

Thật không may, con người lại không hay biết rằng bản thân mình sẽ phản ứng theo cách đó. Vì vậy, chúng ta luôn tìm kiếm những gì cho ta nhiều chọn lựa mà không biết rằng, đôi khi sự thiếu tự do mới khiến ta hạnh phúc.

Chương 11. Sự lý giải sẽ khiến cho những sự việc chưa được giải thích mất đi nét bí ẩn và những tác động (cả tiêu cực và tích cực) đến tâm hồn.

Việc có một người hâm mộ bí ẩn luôn đặt những món quà trước cửa nhà bạn quả thực rất thú vị. Nhưng nếu biết đó là ai, có khả năng bạn sẽ hơi hụt hẫng một chút. Bởi lẽ sự lý giải cho những món quà bí ẩn sẽ thay đổi cảm nhận của bạn về nó.

Những sự việc và hiện tượng bí ẩn luôn có một sự thu hút đặc biệt với con người bởi hai lý do.

Đầu tiên, chúng ta có cảm xúc đặc biệt với những sự việc chưa thể lý giải vì chúng có vẻ rất hiếm và khác thường, và những điều như thế thu hút hơn rất nhiều so với những thứ tầm thường. Ví dụ như việc trong ngày sinh nhật, ta háo hức hơn hẳn so với ngày thường.

Lý do thứ hai, chúng ta nghĩ về những điều bí ẩn lâu hơn vì ta luôn cố tìm cách để lí giải chúng. Chúng ta nghĩ càng lâu, thì cảm xúc của ta với nó càng kéo dài, từ đó càng cường điệu cảm xúc lên cao hơn nữa.

Giả sử như sự giải thích cho những điều bí ẩn có thể giúp ta làm giảm đi những yếu tố trên, nhưng nó chí có ích lợi nếu đó là một việc tiêu cực. Ví dụ như việc lý giải và bàn luận về một sự việc tiêu cực, chẳng hạn như một vụ tai nạn ô tô, luôn đem lại ích lợi cho nạn nhân. Nhưng nếu đó là một việc khiến ta hạnh phúc, thì sự lý giải ấy rất có thể sẽ mang niềm hạnh phúc đó đi. Việc suy đoán xem người hâm mộ bí mật là ai có thể sẽ làm bạn tò mò nhưng cũng rất vui vẻ, thú vị. Tuy nhiên, khi bạn biết rằng đó là họ hàng của cô bạn cùng phòng, sự bí ẩn và những cảm xúc ấy sẽ lập tức biến mất.

Chương 12. Những người bạn có thể không vô tư như bạn vẫn nghĩ: chúng ta thường vô thức muốn sống cạnh những người luôn ủng hộ mình.

Chắc hẳn bạn biết những người luôn có cái nhìn lạc quan – những người cho rằng “vẫn còn hẳn một nửa cốc nước”, người luôn nhìn thấy điểm tích cực trong mọi điều tiêu cực.

Bạn có thể sẽ tự hỏi: Bằng cách nào mà những người đó có thể nhìn mọi thứ bằng con mắt lạc quan như vậy? Lý do chính là họ chỉ nhìn những thứ mà họ muốn nhìn, họ lựa chọn những thông tin ủng hộ cho cái nhìn đầy lạc quan của họ về thế giới.

Ở một chừng mực nhất định, chúng ta đều hành động theo một cách giống nhau. Chúng ta cẩn thận kiểm soát những thông tin mà mình đọc, quan tâm đến những điều tích cực và lờ đi những thứ khác.

Sự cẩn trọng trong việc chọn bạn bè là một ví dụ điển hình cho luận điểm trên. Ta thường muốn chơi với những người bạn yêu quý và ủng hộ cách sống chúng ta. Điều đó có nghĩa là khi bạn xin lời khuyên, thường thì họ sẽ đưa ra ý kiến trùng với quan điểm của bạn. Họ làm như vậy có lẽ vì họ có chung quan điểm với bạn, hoặc cũng có thể họ không muốn làm bạn buồn. Hay nói cách khác, những lời khuyên mà ta nhận được lại cực kì bị ảnh hưởng bởi tình cảm cá nhân.

Chúng ta thậm chí còn làm quá hơn nữa để chắc chắn rằng mình sẽ được nghe những gì mình muốn. Khi hỏi ý kiến của bạn bè, chúng ta thường hỏi theo cách khác đi để có được câu trả lời theo ý mình. Ví dụ, chúng ta thường hỏi: “Bạn thích điều gì nhất ở mình?” thay vì “Bạn có nghĩ mình là một người tuyệt vời không?”. Chúng ta thường không nhận ra mình đã vô thức làm điều ấy, nên luôn tin rằng câu trả lời nhận được là chính xác và thật lòng.

Kết luận

Con người sử dụng ký ức và trí tưởng tượng của mình để dự đoán về tương lai. Tuy nhiên, chúng ta lại không nhận thức được cách mà bộ não vận hành quá trình đó. Chính thiếu sót ấy đã dẫn đến những quyết định sai lầm về tương lai. Vì vậy, những quyết định ta đưa ra thường khiến ta không được vui vẻ và hài lòng.

Một vài bài học bạn có thể rút ra từ cuốn sách

  • Hãy dũng cảm lên

Nếu bạn phải chọn lựa giữa làm và không làm, thì hãy cứ làm đi. Bộ não của bạn là chuyên gia trong việc nhìn ra điều tích cực ở mọi vấn đề, nhưng nó không thể tìm thấy gì nếu bạn thậm chí không hành động gì cả.

  • Học hỏi kinh nghiệm từ những người xung quanh

Nếu bạn không chắc chắn về điều gì đó, hãy hỏi người có kinh nghiệm. Hãy thôi lầm tưởng rằng vì bạn khác biệt với mọi người xung quanh, nên những lời khuyên của họ sẽ chẳng có nghĩa lý gì cả. Con người thường có cách phản ứng tương tự nhau với một sự việc nhất định. Vì vậy, bằng cách hỏi kinh nghiệm từ khác, bạn sẽ phần nào tưởng tượng ra những gì sẽ xảy đến với mình.

Những cuốn sách cùng chủ đề

The Paradox of Choice, Barry Schwartz

Authentic Happiness, Martin Seligmen