Tâm Hồn Lơ Đãng

The Wandering Mind: What the Brain Does When You're Not Looking ...

The Wandering Mind, Michael C. Corballis

Tâm hồn lơ đãng sẽ chứng minh rằng trong trí óc mỗi người luôn có một bộ phận hoạt động ngay cả khi ta thiếu tập trung, đồng thời chỉ ra vai trò của sự lơ đãng đối với trí nhớ và khả năng sáng tạo.

Cuốn sách này phù hợp với:

  • Những người muốn tìm hiểu về não bộ;
  • Những nhân viên, học sinh muốn năng suất hơn trong công việc;
  • Những nghệ sỹ và doanh nhân muốn tìm cảm hứng sáng tạo.

Tác giả của cuốn sách này là

Michael C. Corballis, một nhà văn, nhà tâm lý học đồng thời là giáo sư danh dự của trường Đại học thành phố Auckland, New Zealand. Ông tập trung nghiên cứu về lĩnh vực thần kinh học, trí nhớ và sự phát triển của ngôn ngữ. Đồng thời, ông cũng là tác giả của một vài cuốn sách nổi tiếng như Hành Trình Ngắn Ngủi Của Tâm Hồn hay Tư Duy Đệ Quy.

Chương 1. Giá trị lớn nhất cuốn sách mang lại: Những mặt tích cực của một tâm hồn lơ đãng.

Chúng ta thường dùng những suy nghĩ mơ màng để loại bỏ cảm giác khó chịu từ các sự việc tiêu cực như kẹt xe. Tuy nhiên, kiểu suy nghĩ này thực sự rất phiền toái nếu ta đang cố gắng tập trung. Nhưng tại sao chúng ta vẫn luôn “mơ màng” như vậy?

Trong bản tóm tắt này, bạn sẽ thấy rằng đó là điều không tránh khỏi, vì não bộ mỗi người đều được cài đặt sẵn một “hệ thống lơ đãng”. Điều này nghe có vẻ khá tiêu cực, vì nếu không cảnh giác mọi lúc thì làm sao tổ tiên của chúng ta sống sót khỏi bầy hổ răng kiếm hay rắn độc chết người.

Tuy nhiên, cuốn sách sẽ chứng minh những lợi ích của việc “lơ đãng” vừa đủ. Trong phần tiếp theo, bạn đọc sẽ được tìm hiểu về

  • Một người đàn ông bị “mắc kẹt” ở một thời điểm duy nhất trong ký ức;
  • Lý do tại sao phần lớn những hồi ức trẻ thơ của chúng ta đều sai lệch;
  • Cách để không cần là thầy bói bạn vẫn có thể “đọc vị” được người khác.

Chương 2. Bộ não vẫn luôn hoạt động ngay cả khi nó không tập trung, vì vậy những suy nghĩ lơ đãng không phải là điều tiêu cực.

Bạn đã từng ngồi nhìn chăm chú vào đống công việc cần giải quyết nhưng đầu óc lại đang mải “dạo chơi” đâu đó? Đừng đổ tại bộ não lười biếng, vì khi ấy nó cũng sử dụng nguồn năng lượng tương đương với lúc đang tập trung.

Hãy tưởng tượng trí óc con người như một thị trấn nhỏ: có rất nhiều người tập trung tại khu vực trung tâm khi có sự kiện lớn diễn ra, tuy nhiên sau đó, dù đám đông đã giải tán và quay lại cuộc sống thường nhật thì vẫn có một vài sự kiện nhỏ xảy ra xung quanh. Điều này cũng tương tự như khi chúng ta lơ đãng.

Khi con người tập trung vào một công việc nhất định, chỉ có một vài vùng não bộ hoạt động. Nhưng khi chúng ta bắt đầu lơ đãng, trí não sẽ khởi động “mạng chế độ mặc định”. Được đặt tên bởi nhà tâm thần học Marcus Raichle, mạng lưới này sẽ phủ sóng tới tất cả những khu vực não bộ không tập trung vào công việc của bạn. Tuy nhiên, có rất nhiều hoạt động vẫn tiếp tục diễn ra.

Dù mang lại một vài ảnh hưởng tiêu cực như làm giảm năng suất làm việc, giảm mức độ hạnh phúc hay gây lão hóa, nhưng suy nghĩ lơ đãng cũng không hoàn toàn xấu. Khi “thả trôi” tâm hồn, những người nghệ sỹ hay nhà phát minh có thể sẽ bất chợt tìm ra cảm hứng sáng tạo, từ đó giúp cho thế giới ngày một tốt đẹp hơn.

Những ý tưởng hay ho sẽ bất chợt đến khi bạn tắm hay đi dạo. Đây là cách George de Mestral đã phát minh ra băng khóa nhám lúc ông bị mảnh đá bào dính vào quần áo khi đang đi bộ.

Ở phần tiếp theo, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu cách ký ức dẫn lối cho những suy nghĩ lơ đãng.

Chương 3. Khi thiếu tập trung, não bộ con người tận dụng ba mức độ của trí nhớ.

Chúng ta thường lơ đãng nghĩ về những chuyện trong quá khứ hay tương lai. Thực tế là, những suy nghĩ miên man này chỉ xoay quanh 3 mức độ của ký ức.

Mức độ đầu tiên gồm những kỹ năng cơ bản. Suy nghĩ lơ đãng thường liên quan tới kỹ năng cơ bản như đi đứng, nói chuyện hay viết lách. Con người cũng thường nghĩ về những điều mà mình không làm được như chơi một loại nhạc cụ hay nói ngoại ngữ trôi chảy. Vì vậy, nếu đôi khi không tưởng tượng về nó, chúng ta sẽ trở nên chán nản vì không thể thực hiện được.

Mức độ tiếp theo của ký ức chính là tri thức. Nó bao gồm tất cả thông tin về những người ta đã gặp hay những việc đã xảy ra. Ở mức độ này, những suy nghĩ sáng tạo sẽ xuất hiện khi con người cố gắng kết nối những sự việc đó lại với nhau thành một câu chuyện hoàn chỉnh và logic.

Dù bạn đang viết sách hay thậm chí chỉ đơn giản là mơ mộng, não bộ đều có thể tạo nên những câu chuyện hoàn toàn hư cấu dựa trên những kiến thức đã tích lũy trước đó. Điển hình là nó luôn tưởng tượng ra những nơi bạn chưa từng đặt chân đến, ví dụ như việc leo núi lửa đảo Hawai.

“Bộ nhớ sự kiện”, mức độ thứ 3 và cuối cùng của trí nhớ con người, là thứ giúp chúng ta lưu trữ tất cả những trải nghiệm đã trải qua. Vì những kí ức này mang đậm tính cá nhân, nên đây chính là thứ sẽ quyết định cách chúng ta nhìn nhận chính bản thân mình. Tuy nhiên, cũng có những ký ức sẽ phai mờ theo thời gian, bạn chỉ bắt đầu mường tượng lại khi bất chợt gặp một tấm ảnh cũ liên quan đến nó.

Có thể nói rằng, ba mức độ trên của ký ức sẽ đưa tâm hồn con người đi qua những cuộc trải nghiệm thú vị.

Chương 4. “Cuộc dạo chơi” của tâm hồn có thể bị ảnh hưởng bởi một chứng bệnh kỳ lạ.

Bạn đã từng cảm thấy rất vui khi chợt nhớ lại một kỷ niệm thời thơ ấu? Chắc chắn mất đi phần ký ức đó sẽ là một việc rất tồi tệ. Tuy nhiên, những người mắc hội chứng mất trí nhớ sẽ không thể nhớ lại những trải nghiệm xưa cũ, cũng có những trường hợp người bệnh không thể tạo nên những ký ức mới. Tóm tại, điều duy nhất mà những người mắc hội chứng này có thể nghĩ đến chính là hiện tại!

Henry Molaison, một người có tâm trí bị “mắc kẹt” ở thời điểm hiện tại sau ca phẫu thuật năm 27 tuổi, là một ví dụ rất điển hình. Thậm chí khi đã bước qua tuổi 60, ông vẫn luôn nghĩ rằng mình chỉ khoảng 34 tuổi.

Không chỉ vấn đề thể chất, mà việc con người tạo ra những ký ức sai lệch cũng có thể thay đổi đích đến cho những “cuộc dạo chơi” của tâm hồn. Một phần là do ký ức không được lưu giữ một cách cố định như một bộ phim ta có thể xem lại. Khi lớn lên, chính chúng ta là người sẽ có xu hướng bóp méo nó.

Nhà tâm lý học người Anh, Elizabeth Loftus, đã chứng minh rằng việc đưa những kí ức sai lệch vào suy nghĩ con người là hoàn toàn có thể. Những người tham gia nghiên cứu của cô đã “nhớ lại” và trả lời câu hỏi về những sự kiện thậm chí chưa từng xảy ra với họ.

Vì chúng ta có thể bóp méo ký ức, nên việc ta lơ đãng nghĩ về những chuyện chưa từng xảy ra là hoàn toàn bình thường. Những trải nghiệm con người tự tạo ra thật đến nỗi có thể đánh lừa được mọi giác quan khác của cơ thể.

Trong phần tiếp theo, chúng ta sẽ cùng tìm ra cách để “đọc vị” người khác.

Chương 5. Không cần siêu năng lực, chúng ta vẫn có thể “nhìn thấu” người khác.

Không cần phải tìm đến thầy bói để hiểu được suy nghĩ của người khác, thực tế bạn đã làm được điều đó khi để tâm trí mình “lang thang” theo hướng nhất định. Không phải bất kỳ năng lực siêu nhiên nào, mà chính khả năng quan sát và kinh nghiệm thực tế sẽ giúp bạn đọc vị mọi người. “Mạng chế độ mặc định”, thứ phủ sóng não bộ khi con người lơ đãng, sẽ mang lại cho bạn những kỹ năng đó.

Để chứng minh cho điều này, tác giả đã đưa ra tình huống cho một nhóm người: Khi gặp Emily, John nói rằng anh ta đi xe Porsche trong khi thực tế anh chỉ sở hữu một chiếc Ford. Nhóm người tham gia được yêu cầu dự đoán phản ứng của Emily, một cô gái không hiểu gì về xe hơi, khi nhìn thấy xe của John. Kết quả là hầu hết mọi người đều tiên liệu đúng kết quả: Emily nghĩ rằng chiếc Ford của John là xe Porsche sang trọng.

Máy quét não bộ cho thấy mạng chế độ mặc định đã quyết định cách mà nhóm người trên đưa ra câu trả lời. Có thể thấy rằng, việc “lang thang” vào tâm trí người khác để hiểu được suy nghĩ của họ là hoàn toàn có thể.

Cách tư duy lơ đãng này cũng giúp con người vượt qua những tình thế khó khăn nhất. Bằng việc hiểu được suy nghĩ của người khác, ta sẽ biết được khả năng của họ để ứng xử cho phù hợp. Ngoài ra, nếu biết được những sai lầm của một người, chúng ta sẽ không bị bối rối khi trò chuyện cùng họ. Đồng thời, bạn cũng sẽ tìm ra cách để không làm đối phương bất mãn với lời nói của mình. Ví dụ như trong trường hợp của Emily, nếu biết cô sẽ bị bẽ mặt khi nhầm lẫn của mình bị công khai trước mọi người, chúng ta sẽ nhắc khéo cô một cách kín đáo để Emily không bị mắt sai lầm lần nữa.

Chương 6. Kể chuyện, một dạng thức điển hình của tâm hồn lơ đãng, đã xuất hiện từ hàng triệu năm trước.

Bên cạnh những đặc điểm chung với các loài động vật khác như hành vi bầy đàn hay việc sử dụng công cụ, con người còn sở hữu một khả năng riêng có, đó chính là kể chuyện. Có rất nhiều lý do khiến chúng ta “thả trôi” tâm hồn và để nó tự do sáng tạo ra những câu chuyện mới.

Quay về thời kỳ săn bắt, con người chia sẻ với nhau những bí quyết quan trọng để sống sót thông qua việc kể chuyện. Đến nay, có rất nhiều bộ lạc vẫn duy trì thói quen đó, họ kể cho nhau những kinh nghiệm săn bắt như nơi có đồ ăn, những nguy hiểm rình rập hay kể về các bộ lạc khác. Đây cũng là một hình thức để cung cấp cho trẻ em những kỹ năng sống sót cần thiết. Tầm quan trọng của nó được thể hiện rõ nhất ở những bộ tộc mà người kể chuyện nhận được sự tôn vinh từ tất cả mọi người.

Bên cạnh đó, việc kể những câu chuyện viễn tưởng sẽ thúc đẩy sự phát triển của ngôn ngữ. Nó không chỉ giúp truyền đạt kiến thức tốt hơn mà còn có thể tạo ra những giai thoại tỉ mỉ và phức tạp hơn. Nó cho phép con người thể hiện những ý tưởng trừu tượng, đồng thời đặt tên cho các phát minh mới.

Bên cạnh những câu chuyện dựa trên trải nghiệm thú vị và quan trọng, có rất nhiều chuyện lại phát sinh từ một lời kể hấp dẫn và kì ảo khác.

Phần tiếp theo của bản tóm tắt sẽ chứng minh tầm quan trọng của tâm hồn lơ đãng với khả năng sáng tạo.

Chương 7. Việc nhiều người sử dụng thuốc để tìm cảm hứng sáng tạo sẽ để lại một vài tác dụng phụ.

Bởi lẽ khả năng sáng tạo là cốt lõi không chỉ ở trong lĩnh vực nghệ thuật mà cả trong kinh doanh, rất nhiều người đã sử dụng đến thuốc để tìm ra cảm hứng. Tất cả những loại thuốc như LSD, ma túy hay morphin đều gây ra những ảnh hưởng làm thay đổi nhận thức người dùng.

Nếu Steve Jobs, Charles Dicken, Edgar Allan Poe, The Beatles, và rất nhiều nghệ sĩ, người làm việc sáng tạo khác dùng thuốc thì Winston Churchill, James Joyce lại dùng rượu để tìm cảm hứng và ý tưởng mới. Nếu sử dụng nhiều, những chất này sẽ gây ra một số tác dụng phụ như nghiện thuốc.

Một cách đơn giản và an toàn hơn để sáng tạo là sử dụng suy nghĩ lơ đãng của mình cùng một quá trình tên là “ấp ủ”. Đầu tiên, khi lơ đãng, bạn hãy phát triển tất cả những ý tưởng hay ho của mình tại trung tâm sáng tạo của não bộ – mạng hệ thống tự động.

Ví dụ, nghiên cứu đã chỉ ra rằng trong quá trình sáng tạo, những người được nghỉ giải lao và làm những công việc bình thường sẽ nảy sinh ra những ý tưởng rất mới mẻ và thú vị. Ngược lại, những người phải vận dụng toàn bộ ký ức trong lúc nghỉ sẽ không thể tìm ra được nguồn cảm hứng nào mới bởi vì họ không có đủ thời gian để thư giãn và ấp ủ những ý tưởng mới.

Có thể kết luận rằng, một tâm hồn lơ đãng hoàn toàn có thể mang đến nguồn cảm hứng sáng tạo mới mẻ.

“Sự sáng tạo phụ thuộc vào sự phủ sóng của mạng hệ thống tự động khi chúng ta lơ đãng”

Tổng kết

Tâm hồn lơ đãng không hoàn toàn là điều tiêu cực bởi khi đó, não bộ con người vẫn tiếp tục hoạt động. Không chỉ tìm ra nguồn cảm hứng sáng tạo, bạn sẽ thấu hiểu mọi người xung quanh hơn nếu để tâm hồn được thư thái khi cần.

Lời khuyên rút ra từ cuốn sách

Hãy để tâm hồn được hoạt động tự do.

Đừng luôn cố gắng làm việc hết mình, việc ngồi xuống, thư giãn và thả trôi tâm hồn sẽ tạo cảm hứng sáng tạo khi bạn quay lại làm việc.

Cuốn sách cùng chủ đề

Lập trình tâm hồn, Daniel Levitin