Điều May Mắn Trong Thời Đại Mới

The Lucky Years: How to Thrive in the Brave New World of Health by ...

The Lucky Years, David B. Agus

Điều may mắn trong thời đại mới mang đến cho chúng ta cái nhìn thông minh, đúng đắn và đáng tin cậy về những đột phá trong y học và những công nghệ mới. Nó giải quyết những câu hỏi nan giải và đồng thời chỉ ra cho chúng ta cách để kéo dài tuổi thọ và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Điều may mắn trong thời đại mới là kim chỉ nam để bạn hiểu được sự phát triển vượt bậc của y khoa trong việc giải quyết những vấn đề sức khỏe cấp bách nhất của xã hội. Trong khi những tiến bộ về di truyền học có thể là chìa khóa cho việc chữa ung thư, bệnh vô sinh hay vấn đề về tuổi già, cuốn sách này lại chỉ ra những phương pháp đơn giản, có ý nghĩa và có thể hiệu quả hơn trong việc cải thiện sức khỏe và sự hạnh phúc của con người trên thế giới.

Cuốn sách này đặc biệt dành cho 

  • những sinh viên ngành y hứng thú với sự phát triển của y học mới nhất;
  • những bệnh nhân đang tìm kiếm cách kiểm soát những căn bệnh kinh niên;
  • những người đam mê tìm hiểu về phương pháp mới để nâng cao sức khỏe hằng ngày.

Về tác giả

David B.Augus là một bác sĩ và là một kĩ sư, nổi tiếng với chuyên khoa ung thư ở Mỹ. Ông đã sáng lập nên nhiều công ty tập trung cung cấp dịch vụ chữa bệnh riêng cho cá nhân. Ông cũng là tác giả của nhiều cuốn sách khác như Cái kết của bệnh tật Bí quyết để có một cuộc sống dài lâu. 

Hiểu lợi ích của việc sống trong một thời đại với những tiến bộ y học.

Nếu bạn tới khám bệnh với một bác sĩ trong những năm đầu của thế kỉ hai mươi, bạn sẽ nhận được phương pháp chữa trị được tiêu chuẩn hóa cho những người có cùng kiểu bệnh.

Tuy nhiên với sự phát triển của khoa học công nghệ, những phương pháp chữa bệnh ngày nay đã thay đổi. Bạn đang có nhiều cơ hội hơn để tiếp cận phương pháp không chỉ phù hợp với căn bệnh của bạn mà còn với riêng cá nhân bạn. 

Nhưng chính xác thì điều này có ý nghĩa gì? Cuốn sách này sẽ khiến bạn hiểu rõ hơn về những phương pháp chữa trị mới và những cách tân tiến mà các bác sĩ đang sử dụng để chiến đấu với những căn bệnh kinh niên và những biện pháp để cải thiện sức khỏe hằng ngày. 

Đã đến lúc gạt bỏ những quan niệm trước đây của chúng ta về sức khỏe và đắm chìm vào thế giới mới của y học hiện đại. 

Những tiến bộ trong di truyền học có thể mang lại công cụ để đánh bại ung thư, nhưng việc sử dụng những công cụ đó vẫn rất nguy hiểm.

Khi Steve Jobs được chẩn đoán là mắc bệnh ung thư, ông tìm mọi cách để chữa trị căn bệnh.

Tác giả David Agus là một trong các bác sĩ năm 2007 đã cố gắng cứu Jobs khỏi căn bệnh bằng việc sử dụng một phương pháp hoàn toàn mới với di truyền học. 

Bằng việc theo dõi những tế bào ung thư, các nhà khoa học có thể tìm ra những vùng tế bào DNA chúng gây hại. Điều này cho phép các bác sĩ đưa ra những biện pháp chữa trị cụ thể chỉ nhắm vào những vùng tổn hại qua việc phân tích các tế bào. 

Thật không may, tế bào ung thư rất xảo quyệt. Những tế bào gây hại có thể biến đổi và vô hiệu hóa những loại thuốc được đưa vào. Một phân tích và một phương pháp mới lại phải được đưa ra và quá trình trên lặp lại. 

Cuối cùng, đội của Agus đã không thể cứu sống Steve Jobs. Nhưng công trình của họ đã đánh dấu sự bắt đầu của cuộc hành trình ứng dụng y học di truyền.

Một công cụ biến đổi gen đang dẫn đầu xu hướng được gọi là CRISPR (Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats). 

Trong tương lai gần, CRISPR có thể cho phép các nhà khoa học xóa bỏ một gen cụ thể tham gia vào chức năng miễn dịch của một người – gen CCr5. Cách này có thể khiến một người miễn dịch với HIV và bảo vệ họ khỏi bệnh AIDS.

Điều mạo hiểm chính là sự biến đổi gen là vĩnh viễn. Ví dụ, thành phần gen mang gen CCR5 có thể biến đổi khiến một người có xu hướng mắc những bệnh khác, ví dụ virus West Nile.

Vẫn có nhiều điều chúng ta chưa biết về sự nguy hiểm của việc thay đổi gen để chữa trị cho các bệnh nhân. Nhưng những sự phát triển và những nghiên cứu mới nhất có thể thay đổi điều đó.

Ung thư không phải là lĩnh vực duy nhất thu hút trí tưởng tượng của những nhà khoa học về gen. Những nhà nghiên cứu cũng có những khám phá mới trong sinh học về sự già đi của con người. 

Gen di truyền có thể là chiếc chìa khóa giải thích tại sao một số người có vẻ “trẻ hơn” tuổi thực của họ. 

Câu hỏi “Bạn bao nhiêu tuổi” có nhiều hơn một câu trả lời. Trong khi hầu hết chúng ta xem tuổi tác là số năm kể từ khi sinh ra, chúng ta còn có “tuổi sinh học” định hình sức khỏe toàn diện của mình. 

Hãy nghĩ về một người 30 tuổi với đôi má ửng hồng vẫn cần phải trình chứng minh thư để mua một chai bia, trong khi một thiếu niên trông có vẻ đã 21 tuổi không gặp vấn đề gì khi có được sáu chai một lúc mà không bị phạt. 

Năm 1972, những nhà khoa học ở New Zealand đã bắt đầu nghiên cứu Dunedin, theo dõi sức khỏe của 1000 trẻ thành niên khi họ bắt đầu già đi. Khi những người tham gia chạm đến tuổi 38, các nhà nghiên cứu gặp mỗi người để kiểm tra sức khỏe chung và so sánh. 

Các nhà nghiên cứu xem xét nhiều yếu tố bao gồm giọng nói, mức độ cholesterol, sức khỏe răng miệng và tính hiệu quả của hệ thống miễn dịch trong việc đo đếm sự khác biệt của “tuổi sinh học” của những người tham gia, mặc dù tuổi thật của họ đều giống nhau – 38 tuổi.

Kết quả rất đáng kinh ngạc. Trong khi hầu hết những người tham gia đều già đi tương đối bình thường, một vài người lại có thể lực và sự dẻo dai của một người trẻ hơn 28 tuổi. 

Ngược lại, một số người tham gia khác bộc lộ dấu hiệu của sự kiệt quệ thường thấy ở những người tuổi 60. Một vài người thậm chí còn già gấp ba lần so với tuổi thực của họ về mặt sinh học!

Những nghiên cứu khoa học về tuổi sinh học ngày nay càng ngày càng trở nên chính xác, và các nhà khoa học đã phát triển khả năng đếm tuổi qua giọng nói con người. 

Những nhà nghiên cứu ở đại học Boson đã sáng tạo ra một máy đếm trực tuyến có thể giúp bạn quyết định tuổi sinh học của trái tim bằng việc trả lời một số câu hỏi. Một báo cáo năm 2015 dựa trên những dữ liệu chỉ ra rằng ba trên bốn người Mỹ có một trái tim già hơn ít nhất là năm tuổi so với tuổi theo thời gian của người đó.

Một vài người mặt khác có trái tim “trẻ” đáng kinh ngạc, và đây là những người mà các nhà khoa học hứng thú nghiên cứu nhất.

Di truyền học có thể giúp các nhà nghiên cứu tìm hiểu phần nào của DNA trong con người, nó chịu trách nhiệm tăng độ tuổi sinh học của cơ thể chúng ta. Tuy nhiên, hiện nay, các nghiên cứu vẫn đang được tiếp tục với câu hỏi thú vị này. 

Những công nghệ mới mang đến sự hứa hẹn giải quyết vấn đề vô sinh, nhưng nhiều câu hỏi vẫn được đặt ra.

Nhờ công nghệ, rất nhiều phụ nữ vô sinh ngày nay có thể sinh những đứa bé khỏe mạnh. Tuy nhiên, các giải pháp với căn bệnh vô sinh khác dựa trên nghiên cứu gen vẫn đang được phát triển và có thể có những sự mạo hiểm đáng kể. 

Các bác sĩ đã tìm ra rằng sự vô sinh trong một vài phụ nữ có thể là do tế bào mitochondria bị lỗi. Mitochondria là những thành phần nhỏ trong tế bào có thể tạo ra năng lượng tế bào mà cơ thể cần để hoạt động. Mitochondria có DNA của chính chúng ta; khi gen này bị lỗi, sự rối loạn về cơ và thần kinh có thể xảy ra. 

Những người phụ nữ có mitochondria mang khuyết tật vẫn có thể mang thai thông qua thụ tinh nhân tạo (IVF), nhưng những đứa bé có nhiều khả năng sinh ra với những căn bệnh thoái hóa. 

Để giải quyết điều này, các nhà khoa học đã phát triển một phương pháp IVF có thể kết hợp không chỉ trứng và tinh trùng của bố mẹ mà còn chọn được mẫu mitochondria khỏe mạnh từ một người phụ nữ thứ hai có khả năng sinh con. Cách “ba chiều” này giải quyết được vấn đề về gen bằng việc giới thiệu một mitochondria khỏe mạnh để giải quyết khuyết tật về tế bào trong trứng của người phụ nữ không thể sinh con. 

Mặc dù rất có triển vọng nhưng sự ảnh hưởng của những phương pháp thay đổi cấu trúc phân tử như IVF ba chiều vẫn chưa rõ ràng.

Năm 1997, bác sĩ mới của Jersey – Jacques Cohen đã tiến hành thử nghiệm thành công phương pháp IVF ba chiều đối với chuột. Sau đó, ông đã thử những phương pháp này với con người và 17 em đã được sinh ra. Tuy nhiên, ba trong số đó hoặc tự kỉ hoặc mắc hội chứng Turner, một sự khuyết tật về gen trong những bé gái có thể dẫn tới vô sinh hoặc kìm hãm sự phát triển. 

Những thí nghiệm với chuột chỉ ra rằng những con chuột được sinh ra nhờ phương pháp IVF ba chiều có thể phát triển sự khuyết tật về nhận thức vào độ tuổi trung niên. 

Vẫn chưa có kết luận rõ ràng sự phát triển khuyết tật ở gen liên quan đến quy trình IVF ba chiều như thế nào, tuy nhiên phương pháp này vẫn quá mạo hiểm để áp dụng trên diện rộng.

Nhiều phương pháp phòng bệnh thông minh và hiệu quả nhưng lại bị làm ngơ trong văn hóa phương Tây.

Không có điều gì thực sự thu hút bằng một giải pháp toàn diện cho sức khỏe, hứa hẹn chữa lành bệnh nhanh chóng mà lại tốn chút ít nỗ lực. Vấn đề là không có cách nào đảm bảo sức khỏe tốt cho toàn thế giới bởi mỗi người có thể trạng khác nhau.

Bác sĩ và những nhà khoa học thường chỉ hạn chế trong việc đưa ra những tuyên bố chung chung về sức khỏe. Ví dụ tác giả thường gợi ý dùng một viên aspirin nhỏ hằng ngày và sử dụng thuốc giảm lượng cholesterol gọi là statins để duy trì sức khỏe trong dài hạn.

Những nghiên cứu trên diện rộng đã công nhận rằng sử dụng thuốc thường xuyên như thế có thể giúp ngăn chặn bệnh đau tim và những bệnh viêm nhiễm. Tuy nhiên, cách điều trị đó cũng có thể gây ra tác dụng phụ đối với một số người.

Điều này không có nghĩa là những người sử dụng phương thuốc đó hiệu quả nên ngừng điều trị, nhưng nhiều vấn đề đã chỉ ra rằng cần phải có những phương pháp thay thế cho việc điều khiển lượng cholesterol. 

Có lẽ chúng ta có thể tìm ra một phương pháp thay thế chính từ cách mà xã hội tiếp cận với thuốc. Ví dụ những người đến từ phương Tây có thể học rất nhiều về những phương thuốc phòng bệnh từ người dân Châu Phi. 

Khi David đi tới châu Phi vào năm 2014, ông rất ngạc nhiên khi phát hiện ra rằng người hướng dẫn viên từ chối sử dụng thuốc chống sốt rét. Người đó giải thích rằng ông không sử dụng thuốc vì nó sẽ đòi hỏi ông phải tiếp tục dùng trong suốt phần đời còn lại. 

Thay vào đó, người hướng dẫn viên đảm bảo việc mặc đủ quần áo để che hoàn toàn da của anh ấy, ngủ trong những không gian được bảo vệ khỏi muỗi và sử dụng kem chống côn trùng. Làm vậy sẽ giảm thiểu nguy cơ mắc phải bệnh từ muỗi. 

Tác giả nhận ra rằng phương pháp thông thường có tính phòng bệnh không tồn tại trong những loại thuốc hiện thời ở phương Tây. Giải quyết những vấn đề về huyết áp bằng việc phụ thuộc vào statins là một giải pháp tạm thời, không bền vững.

Những hành động phòng ngừa, ngược lại, có thể giữ một cơ thể khỏe mạnh mà không cần liên tục uống thuốc. Tuy nhiên, cuối cùng mỗi người buộc phải dành thời gian nghĩ xem giải pháp nào phù hợp với họ nhất. 

Những nghiên cứu y khoa trên diện rộng là lựa chọn có cơ sở để có được lời khuyên tốt. Đừng tìm kiếm từ Wikipedia. 

Bạn có tin vào mọi thứ bạn đọc trên mạng về người nổi tiếng mà bạn thần tượng? Hy vọng là không.

Bạn cũng nên luyện tập sự cẩn thận khi bạn tra cứu google về bệnh của mình và tìm kiếm cách chữa trị. Nói cách khác, đừng tin rằng những biên tập viên ở Wikipedia sẽ cho bạn một lời chẩn đoán chính xác. 

Mặc dù rất nhiều diễn đàn trực tuyến hợp tác có thể cung cấp những thông tin tổng quát hữu ích về bệnh tật của con người, chúng không hề đáng tin cho những vấn đề phức tạp như sức khỏe cá nhân bạn. 

Một nghiên cứu năm 2014 trong tờ Journal of the American Osteopathic Association đã tiết lộ rằng 90% các bài báo trên Wikipedia về các bệnh thông thường bao gồm bệnh tim, trầm cảm, béo phì hay đau lưng đều có những lỗi nghiêm trọng. 

Vậy nên với những thông tin liên quan đến sức khỏe tốt nhất bạn cần nghiên cứu từ những nguồn đáng tin cậy. 

Bạn có thể đã nghe về chất chiết ra từ loài cọ lùn, thường được quảng cáo là phương thuốc thần kì cho bệnh về tuyến tiền liệt. Quảng cáo và những lời khuyên trên mạng thường khiến bạn tin rằng bạn đang dùng một sản phẩm vô hại làm từ quả của một cây cọ nhỏ. 

Tuy nhiên, sự nghiên cứu kĩ lưỡng sẽ chỉ ra cho bạn rằng loài cọ lùn có thể gây ra tác dụng phụ, ngăn chặn những phương thuốc làm chậm đi sự đông máu và làm rối loạn hormone trong cơ thể bạn, gây ra sự chóng mặt và buồn nôn.

Hãy cố gắng tránh tìm kiếm những lời khuyên hay tin vào những khẳng định trên diễn đàn online hay quảng cáo. Thay vào đó, hãy tìm kiếm những nghiên cứu y khoa trên diện rộng gần đây để có được lời khuyên có cơ sở, bởi vì chúng có xu hướng được xem xét kĩ lưỡng và tuân theo những phương pháp khoa học nghiêm khắc để những nhà nghiên cứu khác có thể làm theo và xác nhận kết quả.

Thật không may, những nghiên cứu y khoa cũng có thể đưa ra những thông tin nhầm lẫn, hoặc đôi khi kết quả được hiểu sai.

Nghiên cứu của bác sĩ Andrew Wakefield về vắc-xin cho bệnh sởi và quai bị chỉ ra rằng việc tiêm phòng, như hầu hết trẻ con vẫn thường làm có thể dẫn tới sự phát triển của bệnh tự kỉ.

Nghiên cứu này chỉ dựa trên 12 đứa trẻ và được chứng minh là hoàn toàn sai. Mặc dù vậy, câu chuyện về việc vắc-xin có thể gây ra tự kỉ vẫn phổ biến. 

Xã hội thường không nhận thức được khi nào thì cân nặng trở thành một vấn đề cho cả người lớn và trẻ em.

Một dữ liệu đáng ngạc nhiên là chỉ khoảng 36% những người bị thừa cân nhận thức được tình trạng của họ. Những người khác tin rằng cân nặng của họ ở mức trung bình hoặc thậm chí là dưới mức trung bình.

Hiện tượng này được biểu hiện qua một nghiên cứu trong Obstetrics & Gynecology năm 2010. Khi béo phì trở nên ngày càng phổ biến, xã hội dần dần xem việc thừa cân là chuyện bình thường.

Xu hướng này bộc lộ rõ ràng trong cách mà bố mẹ nhận thức về cân nặng của con cái họ, như được tiết lộ trong một nghiên cứu năm 2014 xuất hiện trong tờ báo Pediatrics

Khoảng 50% bố mẹ của những đứa bé bị thừa cân hoặc béo phì không nhận thức được sức khỏe của con họ có vấn đề. Kết quả của điều này có thể rất nguy hiểm, bởi vì thừa cân khiến con người có nguy cơ mắc một số bệnh phức tạp sau này. 

Ung thư vú là một trong những biến chứng đó. Sau khi mãn kinh, những người phụ nữ béo phì có hơn 60% nguy cơ mắc bệnh ung thư vú. Khi hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa ung thư với béo phì, con người có thể sẽ xem xét vấn đề nghiêm túc hơn.

Cân nặng không chỉ là vấn đề về sức khỏe duy nhất cho xã hội có điểm mù. Một nghiên cứu từ trường đại học Cambridge chỉ ra rằng rất nhiều người không ý thức được họ ăn bao nhiêu đường hằng ngày. 

Nhiều người tham gia nghiên cứu đã khẳng định rằng họ ăn rất ít đường, tuy nhiên việc kiểm tra nước tiểu cho thấy họ ăn quá nhiều đường, điều có thể dẫn tới béo phì và nhiều bệnh khác nữa.

Kì lạ là những người cảm thấy họ ăn quá nhiều đường hóa ra lại hầu như không ăn một chút đường tinh luyện nào! 

Luyện tập thể dục thường xuyên có thể khiến bạn sống lâu hơn nhiều năm nhưng nhiều người không thể hoặc không muốn đứng dậy và thay đổi.

Tổ tiên của chúng ta dành nhiều thời gian săn bắn, trồng trọt và thu lượm đồ ăn, cơ thể của họ phát triển hiệu quả hơn và khéo léo hơn. Tuy nhiên giữa những áp lực của xã hội hiện đại, rất nhiều người thậm chí không luyện tập đủ để có thể sống lâu hơn hay khỏe mạnh hơn. 

Một nghiên cứu tại trường đại học Harvard năm 2012 xuất bản trong tạp chí y khoa The Lancet đã xác nhận rằng thiếu luyện tập sẽ dẫn đến một tỉ lệ dịch bệnh đáng lo ngại cho nước Mỹ, khi 80% người Mỹ không luyện tập đủ như được khuyến nghị để có được sức khỏe tốt.

Một nghiên cứu được thực hiện bởi nhà vật lí học Jannique van Uffelen chỉ ra rằng những người phụ nữ dành ít nhất chín giờ một ngày ngồi làm việc hay vì những lí do khác đối mặt với nguy cơ trầm cảm cao hơn những người phụ nữ ngồi ít hơn sáu tiếng hằng ngày.

Ngồi về bản chất không phải là một tư thế có hại, đặc biệt là trong những trạng thái đòi hỏi nỗ lực để cơ thể cân bằng. Ví dụ như ngồi trên mặt đất yêu cầu các cơ của chân và thân dưới hoạt động.

Nhưng dựa vào ghế hay nằm trườn ra sofa đòi hỏi rất ít nỗ lực. Ngồi trong thời gian dài với những tư thế đó khiến sự trao đổi chất của cơ thể giảm sút. Điều này khiến đường trong máu và chất béo tích tụ.

Nếu việc ngồi khiến cơ thể có nguy cơ mắc bệnh, đứng dậy và di chuyển lại làm điều ngược lại. 

Việc luyện tập hằng ngày là một trong những phương pháp hiệu nghiệm nhất để chống lại sự lão hóa mà chúng ta biết. Năm 2012, tổ chức ung thư quốc gia ở Mỹ đã đo lường hiệu quả của việc luyện tập đối với sức khỏe toàn diện. Họ đã phát hiện ra rằng nếu một người đi bộ ít nhất 75 phút hằng tuần, họ có thể tăng tuổi thọ thêm một năm rưỡi.

Nếu bạn đi bộ được 7,5 tiếng mỗi tuần, bạn có thể sống lâu thêm 4.5 năm!

Nghiên cứu cũng tìm ra rằng bằng việc chủ động luyện tập ít nhất hai tiếng mỗi tuần và duy trì cân nặng ổn định, con người có thể tăng tuổi thọ thêm khoảng 7 năm. 

“Thiếu vận động phá hủy trạng thái sức khỏe tốt của mỗi người trong khi sự di chuyển và luyện tập thể thao bảo vệ nó.”

Những vận động viên không thể đạt được kết quả tốt nhất nếu không có một giấc ngủ ngon vào buổi tối. Bạn cũng vậy. 

Bạn sẽ mất gì khi trở thành một vận động viên nổi tiếng? Có lẽ bạn sẽ nghĩ một chế độ ăn nghiêm khắc không chất béo, những bài luyện tập căng thẳng với cường độ cao là cần thiết. Tuy nhiên có một yếu tố quan trọng trong luyện tập mà hầu hết mọi người đều quên – đó là một giấc ngủ ngon.

Giấc ngủ không chỉ cần thiết cho việc duy trì cơ thể khỏe mạnh. Thiếu ngủ đã được chứng minh là sẽ ảnh hưởng xấu đến kết quả của những vận động viên hàng đầu, khiến họ phản xạ chậm hơn, đánh giá kém đi, không thể hồi phục hoàn toàn và gặp khó khăn trong việc giữ tập trung.

Tác động của giấc ngủ là chủ đề của một nghiên cứu được công bố năm 2009 bởi Christopher Winter, một bác sĩ từ Virginia, người dành mười năm để quan sát kết quả thi đấu của những người chơi bóng chày.

Vào mùa đông, những đội bị lệch múi giờ khi phải di chuyển tới nơi thi đấu có kết quả kém hơn một chút so với đội nhà. Nhưng khi một đội đi ngang qua ba múi giờ thì cơ hội thắng giảm xuống 50%. Giấc ngủ quan trọng bị phá vỡ bởi sự mệt mỏi sau chuyến bay dài là sự thua thiệt lớn cho những đội phải di chuyển.

Hóa ra giấc ngủ sâu, đủ và đúng giờ không chỉ cần thiết cho việc thi đấu của những vận động viên. Việc thiếu ngủ gây ra những căn bệnh như béo phì, ung thư, tiểu đường và bệnh về tim mạch.

Những người chịu đựng việc thiếu ngủ có xu hướng cảm thấy lạnh suốt cả năm. Những người ngủ ít hơn sáu giờ mỗi tối thường có xu hướng bị cảm nhiều gấp bốn lần những người ngủ tám tiếng.

Theo Viện Sức khỏe Quốc gia, rối loạn giấc ngủ làm suy yếu thể chất và tinh thần, sự phản xạ và khả năng làm việc chuyên nghiệp của ít nhất 70 triệu người Mỹ.

Một giấc ngủ tốt hơn vào buổi tối có thể là một trong những giải pháp hữu hiệu nhất để cải thiện sức khỏe của con người! 

Kết luận

Những tiến bộ trong khoa học về gen chính là chìa khóa cho những thử thách về bệnh tật bao gồm ung thư, vô sinh và sự lão hóa. Nhưng trong khi nhiều kĩ thuật vẫn đang quá mạo hiểm để thực hiện, có rất nhiều giải pháp vừa đơn giản lại hiệu quả  như việc đi bộ hằng ngày và ngủ đủ giấc. Đó là những phương pháp đơn giản nhất có thể ảnh hưởng lớn đến sức khỏe toàn diện của chúng ta.

Lời khuyên thực tế

Hãy để bản thân va chạm và được chạm.

Ngoại trừ việc luyện tập và ngủ đủ, sự tiếp xúc là một yếu tố cần thiết để một cơ thể trẻ hóa và khỏe mạnh. Vậy nên hãy ra ngoài và chạm vào ai đó! Điều này không có nghĩa là bạn phải quá thân mật hay quan hệ tình dục – chỉ đơn giản là ôm một người bạn thân là đủ để cải thiện tâm trạng và sức khỏe của bạn. 

Bạn đọc có thể tham khảo

Ăn, Di Chuyển, Ngủ, Tom Rath