Sức Mạnh Của Thần Thoại

The Power of Myth (1988), Joseph Campbell (with Bill Moyers)

Tóm tắt

Cuốn sách là cuộc hội thoại giữa nhà thần thoại học Joseph Campbell và nhà báo Bill Moyers. Đây là một quyển sách đáng kinh ngạc cung cấp cho bạn đọc sự hiểu biết thấu đáo về các yếu tố cuộc sống đầy tò mò như sự sống, cái chết, tình yêu, hôn nhân,v.v… và sẽ khiến bạn say mê.

Ai nên đọc cuốn sách này

  • Giảng viên, sinh viên chuyên ngành Nhân văn.
  • Nhà văn, kịch gia hay bất cứ ai muốn tạo nên các thần thoại.
  • Nhà duy linh, truyền giáo tò mò về tầm ảnh hưởng của thần thoại trong tôn giáo. 

Tác giả

Joseph Campbell (1904-1987) là nhà thần thoại học, giảng viên và nhà văn người Mỹ. Ông nổi tiếng với công trình nghiên cứu toàn diện, sâu sắc về thần thoại và tôn giáo. Phong cách sáng tác và triết lý của Joseph Campbell được gói gọn trong cụm “Follow your bliss” (tạm dịch “Đi theo tiếng gọi hạnh phúc”)

Thần thoại là những câu chuyện phản ánh nền văn hóa đặc trưng của một cộng đồng.

Trong quá trình hình thành và giữ gìn bản sắc của một cộng đồng, thần thoại đóng vai trò không thể thay thế.

Có rất nhiều thần thoại lý giải khởi nguyên của sự sống, sự ra đời của một nền văn hóa. Từ đó, chúng đóng vai trò như một dấu hiệu riêng, một nguyên nhân của sự phân chia giữa các cộng đồng.

Khái nhiệm “người được chọn” cũng bắt nguồn từ thần thoại. Một số tôn giáo tin rằng họ là những kẻ duy nhất được Chúa Trời chọn lựa, còn lại tất cả đều phải cải đạo hoặc không sẽ bị diệt trừ. Thần thoại tín ngưỡng cổ vũ sự đồng lòng thống nhất giữa các tín đồ, đồng thời xây dựng hàng rào ngăn cản những kẻ ngoại đạo. 

Vậy thần thoại đã ra đời thế nào? Chúng chính là những câu chuyện phản ảnh nguồn gốc địa lý và văn hóa địa phương nơi chúng được sinh ra. Ví dụ như về thần linh, ở mỗi tôn giáo, mỗi vị thần đại diện cho một yếu tố tự nhiên như gió, mặt trời hay động vật. 

Hoàn cảnh văn hóa thay đổi kéo theo cả thần thoại. Thần thoại có thể biến đổi linh hoạt qua thời gian, nhưng mục đính chính của chúng vẫn là mang lại bản sắc riêng cho một cộng đồng.

Thần thoại có nhiều biến thể. Đừng quá đặt nặng sự khác biệt.

Trong thần thoại, nhân vật nào có thể bước trên mặt nước? Bạn có thể nghĩ ngay đến Đức Phật, nhưng theo Đạo Thiên Chúa, Chúa Jesus cũng có thể làm vậy.

Bất kể sắc tộc hay tín ngưỡng, con người vẫn là con người, có những sợ hãi, tham vọng, khao khát giống nhau. Đó là lý do vì sao xuyên qua nhiều nền văn hóa, tôn giáo, ta có thể thấy hầu hết các thần thoại đều có những “khuôn” chung để truyền tải cùng một thông điệp, ý nghĩa.

Nhưng thay vì trân trọng sự tương đồng, nhiều người lại cố làm nổi bật sự khác biệt. Họ tôn sùng đức tin của mình mà quên mất rằng tất cả chúng ta đều có những điểm chung đúng đắn. 

Một ví dụ dễ thấy của việc này là cuộc chiến giữa Đạo Do thái, Đạo Ki-tô và Đạo Hồi. Cả ba tôn giáo đều thờ chung một vị thần, chỉ là với ba tên gọi khác nhau. Nhưng chính sự bất đồng này đã khơi dậy cuộc xung đột bạo lực kéo dài trong lịch sử.

“Chúa Trời chỉ là một cái tên để gọi. Ngài hiện diện trong suy nghĩ và tư tưởng của chúng ta” 

Thần thoại là kim chỉ nam cho từng cá nhân trong cộng đồng. 

Tại sao thần thoại lại quan trọng đến vậy ? 

Thần thoại đóng vai trò như một kim chỉ nam giúp đỡ con người thấu hiểu và vượt qua những lo sợ, bối rối khi chuyển đổi từ giai đoạn này sang một giai đoạn khác trong đời. 

Ví dụ như việc kết hôn, một trong những bước trọng đại nhất của đời người. Mọi nền văn hóa đều có rất nhiều câu chuyện lý giải hôn nhân, thường thì nó được coi là sự gặp gỡ của hai nửa tâm hồn đồng điệu. Truyền thuyết về sự ‘tâm giao” này khiến con người cảm thấy thoải mái hơn khi bước vào cuộc sống cùng với “nửa kia” của mình.

Do thần thoại còn mang nhiều tính trừu tượng, con người tìm đến nghi thức, những hướng dẫn cụ thể để con người có thể đáp ứng được những kì vọng của xã hội.

Tại lễ trưởng thành của các chàng trai thổ dân Úc, họ thực hiện nghi lễ uống máu lập lời thề, tượng trưng cho việc dứt sữa mẹ và trở thành một thợ săn thực thụ.

Trong xã hội hiện đại, tuy không còn rõ ràng nhưng vẫn còn một số nghi thức tiêu biểu. Ví dụ khi nhập ngũ, các tân binh khoác lên mình bộ quân phục, quên đi mọi nguyện vọng cá nhân để trung thành cống hiến cho Tổ quốc.

Hãy trân trọng những trải nghiệm cuộc sống! Cái chết không còn là điều đáng sợ.

Thần thoại và đức tin giúp chúng ta có quan niệm tích cực hơn về cái chết. Theo một cách nào đó, khi đối mặt với cái chết, ta càng biết trân trọng những ngày tháng còn lại trong đời.

Sống và chết như hai mặt trái ngược của một đồng xu.

Ở Indonesia, trong một số cộng đồng bộ lạc, chàng trai nào cũng phải giết một người trước khi kết hôn và có con. Các bộ tộc tin rằng để một thế hệ mới xuất hiện, thế hệ cũ phải chết đi.

Thời xa xưa, con người không hề sợ hãi cái chết. Với họ, chết không có nghĩa là kết thúc, đó chỉ là một ngưỡng tất yếu mà linh hồn cần vượt qua để độ kiếp. Đó cũng là lý do vì sao ở rất nhiều nền văn hóa, đồ cúng được đặt ở mộ người chết, họ sẽ cần những thứ này khi sang “thế giới bên kia”.

Thần thoại cho chúng ta niềm tin rằng chết chóc không phải điều đáng sợ, nó chỉ là một phần cơ bản, tự nhiên trong đời người.

“Nỗi sợ cái chết khiến ta tìm lại được niềm vui lẽ sống”

Thần thoại đưa ta đến gần hơn các khái niệm siêu việt.

Con người thường có xu hướng cụ thể hóa những thứ trừu tượng và tìm bằng chứng vật chất cho tất cả những giả thiết được đặt ra. Nhưng trong nhiều trường hợp ví dụ như sự hiện diện của Đức Chúa Trời, ta không thể tìm được một khái niệm cố định.

Chúng ta cũng có chiều hướng suy nghĩ theo hai thái cực đối lập: chỉ có sai hoặc đúng, không nam thì nữ,… Để hình dung những thứ xa vời, ta cố gắng liên hệ chúng với những điều gần gũi hơn. 

Thời gian và không gian là những khái niệm khó nắm bắt khi ta muốn giải nghĩa liệu ‘linh hồn” hay “thiên đường” có thực sự tồn tại. Nếu chỉ bó hẹp trong khuôn khổ vật chất, ta sẽ không bao giờ hiểu được những phạm trù trên.

Định nghĩa “vĩnh cửu” thuần tính trừu tượng, đi ngược lại với quan niệm của con người về khởi đầu và kết thúc. Khi những chân lý tối thượng không thể giải thích thế nào là “vĩnh cửu”, con người tìm đến thần thoại, nơi nó được gọi với cái tên “thiên đường” hay “cõi niết bàn”, mang ý nghĩa mô tả trạng thái hài hòa hoàn hảo, không cần bận tâm đến quá khứ hay tương lai.

Xã hội sẽ ra sao khi thần thoại và nghi thức biến mất?

Nhắc đến “thần thoại” hoặc “tâm linh”, bạn sẽ nghĩ đến điều gì đầu tiên? Hương khói? Giả thần giả quỷ? Hay các biến thể khác? Trong xã hội hiện đại, thần thoại dần bị đẩy ra lề văn hóa và không còn giữ được bản chất tốt đẹp nguyên sơ.

Nguyên nhân cơ bản nhất của việc này là do các trường học không còn dạy những môn giáo dục cổ điển, học sinh không còn cần phải biết về các văn tự Latin hay Hy Lạp, Kinh Thánh hay Kinh Koran rồi dần dần, những truyền thuyết về các nền văn hóa xa xưa thất lạc, cùng với đó là sự biến mất của các thông điệp, bài học mà tổ tiên ta truyền dạy.

Thêm nữa, xã hội hiện đại chú trọng cá nhân hơn là cộng đồng. Những nghi lễ mang con người hòa nhập với tập thể mất đi ý nghĩa. Thay vào đó chúng ta chỉ quan tâm đến những ham muốn và mục tiêu của riêng mình. 

Không còn thần thoại giúp con người hiểu rõ sự vận động của thế giới, nhiều cá thể rơi vào vòng cô lập, trầm cảm và đơn độc. Khao khát lấp đầy khoảng trống trong tâm hồn, con người dùng những cách thức khác nhau để cảm nhận sự siêu việt, có người thiền định và cầu nguyện, cũng có người tìm đến rượu và ma túy.

Khi những nghi thức chung không còn, một số cộng đồng tự tạo ra những nghi thức riêng để kết nạp thành viên mới và chứng tỏ sự khác biệt. Như với các băng đản xã hội đen, người mới phải chịu lễ bắt nạt để được tham gia nhóm.

“Trường học không dạy bạn trải đời”

Khi cả thế giới hòa làm một, thần thoại cũng quy về một mối. 

Qua quá trình toàn cầu hóa, các nền văn hóa đã hội tụ lại với nhau mang theo cả những thần thoại. Và khi thế giới hòa làm một, ta sẽ có được một thần thoại toàn cầu chung.

Trên thực tế, thần thoại toàn cầu đã bước đầu được hình thành nhờ Hollywood. Những bộ phim doanh thu cao, được chào đón trên khắp thế giới của Hollywood như “Chiến tranh giữa các vì sao” hay “Ma trận” kể về những vị anh hùng từ khởi điểm xuất thân, quá trình thực thi nhiệm vụ đến khúc khải hoàn quen thuộc, mang nhiều nét tương đồng với những câu truyện thần thoại và tôn giáo kinh điển như: Chúa Jesus, Đức Phật, vua Arthur… Có thể nói một trong những lý do khiến bộ phim thành công vang dội là đã dựng lại được các thần thoại bất hủ, khiến khán giả ở mọi quốc gia, tôn giáo đều có thể hiểu và dễ dàng liên hệ những thử thách, khó khăn của nhân vật trong phim với thực tế của mình.

Thần thoại không biến mất, nó sẽ tự thay đổi để thích ứng với hoàn cảnh văn hóa mới. Một ngày không xa, chúng ta sẽ có một thần thoại toàn cầu chung, một thần thoại mà bất cứ ai cũng có thể liên hệ và hiểu được ý nghĩa đằng sau.

Người viết chọn cuốn sách này để giới thiệu tới bạn vì ngay cả trong xã hội hiện đại, khi khoa học có thể lý giải hầu hết mọi thứ, con người vẫn cần đến thần thoại để hiểu được chân lý cuộc sống, lý do đằng sau sự tồn tại và hi sinh. Thần thoại mang chúng ta đến gần nhau hơn, bất kể sắc tộc tôn giáo. 

Gợi ý sách khác

Sức mạnh của sự hoang đường, Joseph Campbell 
Anh hùng nghìn mặt, Joseph Campbell