Để Tâm – Lựa Chọn Và Làm Chủ Cuộc Sống

Mindfulness: Choice and Control in Everyday Life (1989), Ellen Langer

“Chúng ta chứng minh bằng logic, nhưng chúng ta phát minh bằng trực giác”

Tóm tắt

Trong cuốn sách ngắn gọn này, Langer đưa ra những bài học từ nghiên cứu của bà trong suốt 15 năm về tâm lí xã hội để áp dụng vào cuộc sống thường ngày. Chủ đề chính trong tác phẩm chính là hai khái niệm đối lập “Sự để tâm – Sự vô tâm”. Qua nhiều giai thoại thú vị, tác giả đã chỉ cho ta cách để tránh khỏi những tác hại của sự vô tâm và tận dụng những lợi ích của việc để tâm để đạt được sức khỏe, thành công, sự sáng tạo và khai phá những tiềm năng.

Ai nên đọc cuốn sách này

  • Những ai còn chưa từng vượt qua giới hạn.
  • Những ai còn đang băn khoăn về khả năng của bản thân.
  • Những ai còn chưa có nhận thức nhiều chiều về cuộc sống.

Tác giả

Ellen Langer đạt được bằng cử nhân ngành tâm lí học ở Đại học New York năm 1970 và bằng tiến sĩ ở Đại học Yale năm 1974. Từ vị trí là một giáo sư ngành tâm lí học ở Đại học Havard, bà đã sáng lập nhiều quỹ học bổng, xuất bản nhiều bài báo và ấn phẩm. Mindfulness là tác phẩm của hơn 50 thí nghiệm, hầu hết với những người lớn tuổi. Cuốn sách đã được dịch ra 13 thứ tiếng và qua 10 lần tái bản.

“Khả năng vượt qua hoàn cảnh là bản chất của việc để tâm và là chìa khóa dẫn đến sự sáng tạo trong mọi lĩnh vực”

Thế nào là để tâm?

Đã có bao giờ bạn từng nói “xin lỗi” với một ma-nơ-canh hay viết một tờ séc vào tháng Một nhưng lại để năm trước đó? Hầu hết chúng ta sẽ trả lời “có”, tuy nhiên những lỗi nhỏ này theo Ellen Langer chỉ là phần nổi của tảng băng trôi khi nói về sự vô ý. Một giáo sư tâm lý học của Đại học Harvard đã thực hiện nghiên cứu về sự cứng nhắc của tâm trí và phát hiện ra những quan sát về sự linh động của tinh thần hay sự để tâm.

Một trong những chủ đề lớn nhất của văn học tự lực là nhu cầu được thoát khỏi những thói quen lề lối đã được chấp nhận một cách vô điều kiện. Cuốn sách của Langer chỉ ra cho chúng ta cách để thực sự đạt được điều này. Cuốn sách trở thành huyền thoại trong nghiên cứu khoa học của phương Tây, chứa đựng những thí nghiệm rất thú vị và đặc biệt hấp dẫn đối với ai đã từng đọc “Emotional Intelligence” và “Learned Optimism”.

Vậy như thế nào là người để tâm? Langer đưa ra những phẩm chất như sau:

  • Khả năng tạo lập nhóm mới
  • Sự cởi mở với thông tin mới
  • Nhận thức được nhiều hơn một khía cạnh
  • Chú ý đến quá trình hơn là kết quả
  • Tin tưởng vào trực giác

Những nhóm mới

Langer cho rằng chúng ta sống và trải nghiệm thực tế thông qua nhận thức. Chúng ta không nhìn nhận mọi thứ một cách mới mẻ mỗi khi ta thấy chúng. Thay vào đó, chúng ta tạo ra những nhóm và xếp mọi thứ vào đó để thuận tiện giải quyết những vấn đề trong thế giới ta sống. Ngoại trừ những điều nhỏ nhặt hơn, ví dụ như xác định một chiếc bình đến từ Nhật Bản, một bông hoa là loài phong lan, một người là ông chủ, thì có rất nhiều những nhóm rộng hơn bao gồm tôn giáo, hệ tư tưởng, hệ thống nhà nước. Mỗi nhóm đều có một mức độ chính xác và giúp ta tránh khỏi việc liên tục thử thách lòng tin của chính mình. Một minh chứng là việc chúng ta chia động vật thành nhóm thú cưng và gia súc để có thể cảm thấy không có vấn đề gì khi yêu thương loại này và ăn thịt loại kia.

Sự vô tâm xảy đến khi chúng ta không nhận ra những cách phân loại mà chúng ta tuân theo là những cách đã có sẵn và chấp nhận chúng mà không thực sự suy nghĩ. Tạo ra những cách phân loại nhóm mới, đánh giá lại những nhóm cũ,… chính là để tâm. Hay theo tác giả “Thiên tài chính là khả năng nhìn nhận một cách khác thường”

Thông tin mới 

Langer nói về “những ràng buộc về nhận thức thời niên thiếu” giống như những bức ảnh trong đó ý nghĩa chứ không phải là sự chuyển động bị đóng băng. Để gợi lên những mối nguy hiểm của những hình ảnh sai trái bà nhắc chúng ta nhớ về nhân vật Havisham trong quyển “Great Expectation” của Dickens, người vẫn mặc chiếc váy cưới ngày cô bị bỏ rơi ở nhà thờ, nhưng giờ nó đã bị “treo” trên cơ thể già nua của cô lên như chiếc rèm cửa ố màu.

Nói một cách nôm na, một đứa trẻ có thể biết một người già hay gắt gỏng, cục cằn và nó sẽ giữ hình ảnh đó cho tới khi lớn lên. Vì ngại thay thế bức tranh đó với những hình ảnh khác trong cuộc sống sau này, con người thường bị khóa chặt trong những nhận thức sai lầm và có xu hướng thể hiện chúng trong những trải nghiệm của họ. Họ cuối cùng cũng sẽ trở thành những người già cục cằn.

Điều này hiển nhiên cũng sẽ áp dụng cho những khía cạnh khác của cuộc sống: Nếu chúng ta để tâm, chúng ta sẽ không còn sẵn sàng đưa gen di truyền như một cái cớ cho hành vi của chúng ta. Chỉ vì bố mẹ của chúng ta không vượt qua trình độ quản lí trung cấp không có nghĩa là chúng ta không thể trở thành chủ tịch của một tập đoàn.

Viễn cảnh và bối cảnh

Sự vô tâm xảy ra khi con người chấp nhận thông tin mà không cần xem xét bối cảnh. Khả năng vượt qua hoàn cảnh, theo Langer, chính là sự khởi đầu của sự để tâm và sáng tạo.

Tác giả còn nhấn mạnh rằng hầu hết nỗi đau là phụ thuộc vào bối cảnh. Một vết bầm tím trên sân cỏ sẽ ít đau đớn hơn là ở nhà. Sự tưởng tượng là chìa khóa dẫn đến nhận thức khác. Một người nuôi chim ở Alcatraz, bị mắc kẹt trong xà lim hơn 40 năm đã trở thành người đàn ông giàu có nhờ sự chăm sóc một chú chim bị thương.

Điều ngụ ý về phát triển cá nhân đằng sau những câu chuyện này rất rõ ràng: Chúng ta có thể chịu đựng bất kì hoàn cảnh nào miễn là nó được đặt trong bối cảnh tích cực. Nếu không có tầm nhìn cá nhân được định hướng rõ ràng, cuộc sống dường như chỉ toàn nỗi lo lắng và sự khó chịu, ngược lại, mọi thứ sẽ được đặt vào một viễn cảnh. Như Nietzsche từng nói, nếu bạn có từ “tại sao”, bạn sẽ đối mặt được với tất cả dù có “thế nào”.

Tập trung vào quá trình

Một đặc điểm khác của việc để tâm là sự tập trung vào quá trình hơn là kết quả – “làm được hơn là đạt được”. Chúng ta thường nhìn vào những thành tựu của nhà khoa học và nói “thiên tài”, như thể điều mà anh ấy/cô ấy đạt được chỉ xảy ra sau một đêm. Trừ trường hợp hiếm hoi như một năm đầy những phát minh vĩ đại của Einstein, hầu hết những thành tựu khoa học là kết quả của nhiều năm nghiên cứu và có thể chia nhỏ ra thành nhiều bước. Một sinh viên đại học nhìn vào quyển sách của giáo sư ngạc nhiên nghĩ: “Mình không bao giờ có thể viết được cái gì hay như thế” và quả quyết rằng chắc chắn sự tài năng vượt bậc chứ không phải nhiều năm nghiên cứu và làm việc mới tạo nên được tập sách dày như thế. Đây là những phỏng đoán lệch lạc.

Sự tập trung vào quá trình yêu cầu chúng ta phải tự hỏi “Làm thế nào để làm nó?” thay vì hỏi “Mình có thể làm được không?”. Theo Langer, điều này không chỉ tăng khả năng đánh giá của chúng ta mà còn làm ta cảm thấy tự tin hơn về bản thân.

Trực giác.

Trực giác là con đường quan trọng tới sự để tâm, bởi việc sử dụng nó đòi hỏi con người bỏ qua những thói quen và kì vọng cũ để thử cái gì đó đi ngược lại với lẽ thường. Những nhà khoa học giỏi nhất có trực giác rất nhạy bén. Qua nhiều năm cẩn thận nghiên cứu, thành tựu xảy đến với họ trong một khoảnh khắc nhờ trực giác.

Điều tuyệt vời nhất của việc để tâm và trực giác là chúng hầu như không cần nỗ lực quá nhiều: “Cả hai đều có thể đạt được bằng cách tạm thoát khỏi những nỗ lực một cách nặng nề bảo thủ của một cuộc sống bình thường.” Nhưng trực giác sẽ cho chúng ta thông tin giá trị về sự sinh tồn và thành công của chúng ta; không ai giải thích được nó đến từ đâu, nhưng chúng ta thường phớt lờ giá trị của nó. Người để tâm thì thường sẽ theo đuổi bất cứ cái gì họ có thể làm, cho dù nó có vẻ vô nghĩa.

Kết luận

Về bản chất để tâm chính là bảo vệ cá tính của chúng ta. Bằng những lựa chọn giới hạn trong suy nghĩ, bằng việc tập trung vào kết quả hơn là quá trình, bằng việc so sánh một cách sai lầm với những người khác, chúng ta càng ngày càng trở nên như những con rô-bốt. Cá tính thực sự được định hình bằng việc cởi mở với những cái mới, liên tục tái phân loại ý nghĩa của những kiến thức và trải nghiệm và có khả năng nhìn những hoạt động thường ngày trong một viễn cảnh chủ động hơn, lớn hơn.

Langer nhận ra nghiên cứu của bà có những tương đồng với tín ngưỡng phương Đông, ví dụ như Phật tử tin rằng thiền định là tận hưởng một trạng thái tĩnh tâm và từ đó dẫn đến hành động đúng đắn. Langer hy vọng rằng sự để tâm sẽ có hiệu quả tương tự như thế và bởi vậy nó có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe của cả xã hội, không chỉ đối với cá nhân. Vẻ đẹp của sự để tâm nằm ở chỗ nó không phải một công việc; thực tế nó dẫn ta tới sự kiểm soát tốt hơn những ý nghĩ của ta, nó khiến ta vui vẻ tận hưởng theo một cách yên lặng nhưng lại gợi lên những điều có thể.

Lời bình

Ellen Langer đã thành công trong việc viết một quyển sách thú vị về mặt khoa học, vô cùng thực tế mà lại hấp dẫn một cách kì diệu. Nó viết về cách tư duy điều khiển toàn bộ loài người, ngay cả những người thông minh nhất. Nó chỉ ra rằng sự vô tâm có thể dẫn đến sự tầm thường tẻ nhạt trong cuộc sống. Và bằng sự để tâm, theo Langer, một người trẻ tuổi có thể trở nên sáng tạo hơn, một người chỉ huy có thể làm việc hiệu quả hơn và một người già có thể giữ mình khỏi sự chết dần chết mòn theo lứa tuổi của họ.

Ý tưởng của cuốn sách nghe có vẻ không dễ hiểu, nhưng “Mindfulness” như thể được viết cho mọi độc giả. Tuy nó không quá dài nhưng những thông điệp chứa đựng bên trong rất dễ đi vào và in sâu trong tâm trí bạn. Không cần những lí thuyết quá cao siêu hay những kĩ thuật quá phức tạp đòi hỏi sự nỗ lực, chúng ta vẫn có thể làm chủ được cuộc sống thông qua những lời khuyên về sự để tâm hay sử dụng trực giác trong cuộc sống.

Sách tham khảo

The Willpower Instinct – Kelly Mcgonigal

The Power of Mindful learning – Ellen Langer

The Mindfulness Revolution – Barry Boice